Chùa Phật Tích Bắc Ninh là một trong những ngôi chùa cổ và linh thiêng bậc nhất của vùng Kinh Bắc, nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử và kiến trúc độc đáo. Không chỉ là trung tâm Phật giáo thời Lý – Trần, nơi đây còn gắn liền với những truyền thuyết dân gian nổi tiếng, trở thành điểm đến tâm linh và du lịch hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước.
Có thể bạn quan tâm: Chia Sẻ Từ Trái Tim Và Con Đường Chuyển Hóa: Hành Trình Tu Tập Giữa Đời Thường
Lịch sử hình thành và phát triển
Chùa Phật Tích, tên cổ là chùa Vạn Phúc, tọa lạc trên sườn phía nam núi Lạn Kha, thuộc xã Phật Tích, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Ngôi chùa có tuổi đời gần 1.000 năm, được xây dựng từ thế kỷ VII đến X, thời kỳ đầu Phật giáo du nhập vào Việt Nam.
Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, chùa đã là nơi dừng chân của các nhà sư Ấn Độ sang truyền bá đạo Phật. Đến năm 1057, dưới triều đại vua Lý Thánh Tông, chùa được trùng tu và trở thành Quốc tự – trung tâm Phật giáo quốc gia thời bấy giờ. Trong suốt các triều đại Lý – Trần, chùa Phật Tích luôn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh và văn hóa của dân tộc.
Ngoài vai trò là trung tâm Phật giáo, chùa còn là nơi tổ chức các hoạt động văn hóa xã hội như thư viện Lạn Kha, nơi tổ chức khoa thi Tiến sĩ. Tuy nhiên, trong thời kỳ kháng chiến, chùa đã bị thực dân Pháp phá hủy gần như hoàn toàn. Năm 1959, chùa được phục dựng lại dựa trên nền móng và các di vật còn sót lại.
Đáng quý hơn cả là những bảo vật vô giá còn lưu giữ tại chùa, trong đó có nhiều hiện vật được công nhận là Bảo vật Quốc gia, thể hiện trình độ điêu khắc đá đỉnh cao của nghệ nhân thời Lý.
Truyền thuyết gắn liền với chùa Phật Tích
Chùa Phật Tích không chỉ nổi tiếng bởi kiến trúc cổ kính mà còn bởi những truyền thuyết dân gian hấp dẫn, góp phần tạo nên sức hút đặc biệt cho nơi này.
Truyền thuyết Từ Thức gặp tiên
Câu chuyện kể về viên quan Tri huyện Từ Thức, một người ham học, thích du ngoạn. Một hôm, ông gặp một chàng trai trẻ dẫn đường lên núi Lạn Kha, nơi có hai ông lão đang đánh cờ. Từ Thức say mê theo dõi ván cờ đến mức quên cả thời gian. Khi trở về, ông mới biết mình đã ở trên núi 40 năm, vợ con đều đã qua đời. Câu chuyện này được lưu truyền rộng rãi trong dân gian và được ghi chép trong nhiều tài liệu văn học.
Truyền thuyết Vương Chất mải chơi cờ
Một truyền thuyết khác kể về chàng tiều phu Vương Chất. Một ngày nọ, khi vào rừng砍柴, chàng nhìn thấy hai ông lão đang đánh cờ. Vương Chất đứng xem say mê, quên cả thời gian. Khi trở về, chàng phát hiện mọi thứ đã thay đổi, mọi người đều không còn nhận ra chàng. Câu chuyện này thể hiện quan niệm về thời gian trong thế giới tiên cảnh, khác biệt hoàn toàn với trần gian.
Có thể bạn quan tâm: Phật Tánh Là Gì? Khái Niệm, Bản Chất Và Cách Thấy Được Phật Tánh
Kiến trúc và các công trình nổi bật
Khu thờ chính
Khu thờ chính của chùa Phật Tích được thiết kế theo kiến trúc “nội công ngoại quốc” đặc trưng của thời Lý. Khuôn viên bao gồm:
- 7 gian tiền đường để đón tiếp khách
- 5 gian bảo thờ Phật, đức A Di Đà và các vị Tam Thế Phật
- 8 gian thờ Tổ
- 7 gian thờ Thánh Mẫu
Kiến trúc chùa mang đậm phong cách thời Lý với mái cong, chạm khắc hình mây, rồng và hoa sen tinh xảo. Các họa tiết trang trí thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật Phật giáo và bản sắc dân tộc Việt Nam.
Tượng Phật A Di Đà
Tượng Phật A Di Đà là bảo vật quý giá nhất của chùa Phật Tích. Tượng được làm bằng đá xanh nguyên khối, cao 2,7m, được phát hiện sau một lần tháp trong chùa bị đổ. Đây là bức tượng Phật có niên đại lâu nhất được xác định tại Việt Nam, được điêu khắc vào thời nhà Lý.
Về mặt mỹ thuật, tượng Phật A Di Đà tại chùa Phật Tích được coi là kiệt tác nghệ thuật, thể hiện trình độ điêu khắc đá đỉnh cao của nghệ nhân thời Lý. Tượng đã được sao chép và trưng bày tại các viện bảo tàng Lịch Sử và Mỹ Thuật Việt Nam.
Đại Phật tượng trên đỉnh núi
Trên đỉnh núi Lạn Kha, du khách có thể chiêm ngưỡng tượng Phật A Di Đà bằng đồng, cao 27m – tượng Phật cao nhất Đông Nam Á. Tượng được tạo tác theo nguyên mẫu tượng Phật A Di Đà trong chùa, mang dáng vẻ uy nghi, thanh tịnh giữa khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ.
Vườn tháp và hàng tượng linh thú
Vườn tháp chùa Phật Tích có hơn 32 ngọn tháp, là nơi an táng xá lợi của các vị sư trụ trì và nhục thân của Thiền sư Chuyết Chuyết. Trong đó, tháp Phổ Quang là công trình lớn nhất, cao hơn 5m với 14 tầng nhỏ dần lên trên. Trên đỉnh tháp treo Đại Hồng Chung – quả chuông lớn dùng trong các dịp lễ trọng đại.
Có thể bạn quan tâm: Phật Thích Ca Ấn Độ: Hành Trình Từ Hoàng Tử Đến Đức Phật
Hàng tượng linh thú gồm 10 linh vật (5 đôi): sấu, ngựa, trâu, voi, sư tử, được bố trí án ngữ trước tòa Tam Bảo. Mỗi linh thú được chạm khắc sinh động với tư thế, biểu cảm độc đáo khác nhau. Bộ tượng này gắn liền với cuộc đời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, mang ý nghĩa bảo vệ và quy y Phật pháp. Năm 2017, bộ tượng 10 linh thú được công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Long Trì (Ao Rồng)
Long Trì là một ao nhỏ hình vuông, nay đã cạn nước. Dưới đáy ao có thềm đá hình bán nguyệt chạm nổi hình hai con rồng đặc trưng của thời Lý. Rồng là linh vật biểu tượng cho đạo Phật của thời nhà Lý, sự xuất hiện của các hiện vật về rồng càng minh chứng cho sự linh thiêng của vùng đất này.
Lễ hội Khán hoa mẫu đơn
Hằng năm, chùa Phật Tích tổ chức lễ hội Khán hoa mẫu đơn (lễ hội Phật Tích) vào ngày mùng 4, 5 tháng Giêng âm lịch. Lễ hội thu hút hàng vạn du khách thập phương đến dâng hương, tham gia Pháp hội đại bi cầu Quốc thái dân an.
Lễ hội có tên gọi như vậy bắt nguồn từ truyền thuyết “Từ Thức gặp tiên”. Trước kia, chùa có vườn hoa mẫu đơn tuyệt đẹp. Mỗi năm xuân về, mọi người lại đến chùa để lễ bái và ngắm hoa. Trong dịp này, nàng tiên Giáng Hương trên trời xuống hạ giới, vô tình làm gãy cành hoa và được Từ Thức chuộc tội, từ đó nên duyên vợ chồng. Câu chuyện tình huyền ảo này vẫn được lưu truyền và yêu thích đến tận ngày nay.
Lễ hội không chỉ là dịp để du khách tham gia các hoạt động tín ngưỡng mà còn được thưởng thức các màn biểu diễn văn hóa, văn nghệ và tham gia các trò chơi dân gian đặc sắc.
Hướng dẫn di chuyển đến chùa Phật Tích
Chùa Phật Tích cách trung tâm thành phố Bắc Ninh khoảng 15km. Du khách có thể di chuyển bằng các phương tiện sau:
Di chuyển bằng xe cá nhân
Từ trung tâm thành phố Bắc Ninh, đi theo lộ trình: Lý Thái Tổ – Nguyễn Trãi – Quốc lộ 38 – đường 295, đi thêm 7km nữa sẽ tới chùa Phật Tích. Đường đi khá thuận tiện, có biển chỉ dẫn rõ ràng.
Có thể bạn quan tâm: Phật Thuyết Kinh Vô Lượng Thọ: Ý Nghĩa Và Những Điều Cần Biết
Di chuyển bằng xe buýt
Du khách có thể bắt xe buýt tuyến 04 Lim – Thành Đô với bến đỗ ngay dưới chân chùa Phật Tích. Các điểm đón xe buýt: bến xe Thành Đô, đường Lý Thái Tổ, đường Nguyên Phi Ỷ Lan… Lưu ý nên hỏi phụ xe điểm xuống để tránh bị lỡ bến.
Kinh nghiệm tham quan chùa Phật Tích
Thời điểm lý tưởng
- Mùa xuân (tháng 1-3 âm lịch): Thời tiết mát mẻ, đặc biệt là dịp lễ hội Khán hoa mẫu đơn (mùng 4, 5 tháng Giêng).
- Mùa thu (tháng 8-10 dương lịch): Thời tiết trong lành, thuận tiện cho việc tham quan, chiêm bái.
Lưu ý khi tham quan
- Trang phục: Mặc trang phục kín đáo, lịch sự. Tránh váy ngắn, áo hai dây, quần soóc. Nên chọn giày dép dễ tháo, dễ đi vì khi vào điện thờ phải cởi giày dép.
- Thái độ: Đi nhẹ, nói khẽ, không chạy nhảy ồn ào trong khuôn viên chùa. Khi khấn cầu nên khấn trong tâm, tránh khấn vái ầm ĩ.
- Lễ vật: Không cần sắm lễ lớn, quan trọng là lòng thành tâm. Có thể chỉ là ít tiền nhang dầu, lễ nghi, công đức. Nên dâng lễ chay (hoa quả, trà bánh) thay vì lễ mặn.
- Trật tự: Nên khấn tại nơi thờ Phật, điện Tam bảo trước, rồi mới đến các điện thờ Tổ, Thánh Mẫu.
- Bảo quản tài sản: Vào các ngày lễ hội sẽ rất đông đúc, du khách cần bảo quản tốt tư trang cá nhân để đề phòng thất lạc, trộm cắp.
- Hỏi giá: Trên đường lên chùa có nhiều hàng quán bán thức ăn, hoa quả, hương nhang. Nên hỏi kỹ giá cả, đặc biệt là các dịch vụ viết sớ, xem bói.
Các điểm tham quan lân cận
- Đền Đô: Cách chùa Phật Tích khoảng 10km, là nơi thờ 8 vị vua triều Lý.
- Chùa Dâu: Cách chùa Phật Tích khoảng 15km, là ngôi chùa cổ nhất Việt Nam.
- Làng tranh Đông Hồ: Cách chùa Phật Tích khoảng 20km, nổi tiếng với nghề làm tranh dân gian.
Ý nghĩa văn hóa và lịch sử
Chùa Phật Tích không chỉ là một công trình kiến trúc tôn giáo mà còn là di sản văn hóa độc đáo, thể hiện:
- Trình độ nghệ thuật điêu khắc đá đỉnh cao của thời Lý qua các tượng linh thú, tượng Phật.
- Sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian qua các truyền thuyết, lễ hội.
- Tầm quan trọng của Phật giáo trong đời sống tinh thần của người Việt thời trung đại.
- Sự kết hợp hài hòa giữa con người và thiên nhiên qua vị trí kiến trúc trên sườn núi, giữa cảnh quan hùng vĩ.
Lời kết
Chùa Phật Tích Bắc Ninh là một điểm đến lý tưởng cho những ai muốn tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Nơi đây không chỉ mang lại sự thanh tịnh cho tâm hồn mà còn giúp du khách hiểu thêm về những giá trị văn hóa truyền thống quý báu của dân tộc.
Đến với chùa Phật Tích, du khách không chỉ tìm được sự an yên nơi cửa Phật mà còn được chiêm ngưỡng những công trình kiến trúc cổ kính, tìm hiểu về những truyền thuyết dân gian hấp dẫn và trải nghiệm những giá trị văn hóa, lịch sử vô giá. Đây thực sự là một trong những điểm đến tạo nên tên tuổi cho cái nôi Phật giáo – vùng đất Bắc Ninh.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 21, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
