Trong suốt 45 năm giáo hóa, từ Thành đạo cho đến Niết Bàn, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã quy tụ quanh Ngài một số lượng lớn đệ tử cả xuất gia lẫn tại gia. Trong số này, có 1250 vị đã chứng được thánh quả A La Hán. Đặc biệt, có 10 vị được mệnh danh là Thập Đại Đệ tử, mỗi vị đều có sở trường riêng, sở chứng riêng và đạo hạnh riêng, được xem là những bậc xuất sắc ưu tú trong Giáo đoàn. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về Thập Đại Đệ tử, giúp người đọc hiểu rõ hơn về những con người phi thường này.
Có thể bạn quan tâm: Vui Thay Đức Phật Ra Đời: Ý Nghĩa Sâu Sắc Và Truyền Thống Kỷ Niệm
Bảng tổng hợp Thập Đại Đệ tử của Đức Phật
| STT | Tôn giả | Sở trường nổi bật | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|---|
| 1 | Tôn giả Xá Lợi Phất | Trí tuệ đệ nhất | Trưởng tử của Đức Phật, thường giảng dạy thay Phật |
| 2 | Tôn giả Mục Kiền Liên | Thần thông đệ nhất | Được Đức Phật khen là Thần thông bậc nhất |
| 3 | Tôn giả Ma Ha Ca Diếp | Đầu Đà đệ nhất | Thích tu hạnh Đầu Đà, sống đơn giản để tịnh hóa tâm hồn |
| 4 | Tôn giả A Nâu Đà La | Thiên nhãn đệ nhất | Được Phật chỉ dạy phương pháp tu định, chứng được Thiên nhãn thông |
| 5 | Tôn giả Tu Bồ Đề | Giải Không đệ nhất | Hiểu sâu sắc về tánh Không, được gọi là “Không Sanh” |
| 6 | Tôn giả Phú Lâu Na | Thuyết pháp đệ nhất | Biện tài ngôn luận xuất sắc, cảm hóa nhiều người |
| 7 | Tôn giả Ca Chiên Diên | Luận Nghị đệ nhất | Biệt tài dùng lời nói đơn giản khiến người vấn nạn phải thần phục |
| 8 | Tôn giả Ưu Ba Ly | Trì giới đệ nhất | Người nô lệ đầu tiên được Phật cho xuất gia, nghiêm trì giới luật |
| 9 | Tôn giả A Nan | Đa Văn đệ nhất | Thị giả Đức Phật, ghi nhớ tất cả giáo pháp |
| 10 | Tôn giả La Hầu La | Mật hạnh đệ nhất | Con trai của Đức Phật, nghiêm trì giới luật, tinh tấn đạo tâm |
Tôn giả Xá Lợi Phất: Trí tuệ đệ nhất
Vị Trưởng tử của Đức Phật
Tôn giả Xá Lợi Phất được xem là Trưởng tử của Đức Phật, là chấp pháp tướng quân, thường giảng dạy đồ chúng thay cho đức Phật và hướng dẫn cho nhiều vị đắc quả A La Hán. Ngài luôn luôn tỏ ra khiêm tốn, tận tụy, nhiệt tình, được chư Tăng thán phục và được Đức Phật khen là Trí tuệ bậc nhất.
Hành trình tu tập
Ngài phất xuất thân từ một gia đình Bà-la-môn, là con trưởng của một gia đình thuộc thế cấp Bà la môn giàu nhất làng Upatissa. Upatissa cũng là tên được đặt cho ngài khi sơ sinh. Mẹ ngài tên là Sàrì. Tôn giả có ba em trai và ba em gái, về sau đều theo ngài xuất gia đắc quả A La Hán.
Từ nhỏ, Ngài rất thông tuệ, học giỏi, được mọi người trọng vọng. Sau khi Đức Phật ngộ Đạo, Xá Lợi Phất cùng bạn thân là Ngài Mục Kiền Liên gia nhập Tăng già và mang danh hiệu là “Trí tuệ đệ nhất”.
Khi Tôn giả Xá Lợi Phất và Tôn giả Mục Kiền Liên chứng A La Hán, Đức Phật đã giao cho 2 vị trọng trách Thống Lĩnh Tăng Đoàn. Tôn giả mất vài tháng trước ngày Phật nhập diệt.
Tôn giả Mục Kiền Liên: Thần thông đệ nhất
Hành trình giác ngộ
Ngài là con một gia đình Bà La Môn danh tiếng. Ngài theo Tôn giả Xá Lợi Phất quy y Phật và sau 7 ngày đắc quả A La Hán, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của Đức Phật trong Định, khi Ngài đang sống độc cư trong rừng.
Công hạnh và viên tịch
Ngài được Đức Phật khen và đại chúng công nhận là Thần thông bậc nhất. Ngài đã nhiều lần thi triển thần thông như phương tiện để giáo hóa cứu độ mọi người. Ngài cùng với Xá Lợi Phất điều hành và hướng dẫn Tăng chúng, cũng như độ cho nhiều người chứng đắc Thánh quả. Về sau, Ngài bị phái Ni Kiền Tử hãm hại bằng cách lăn đá làm Ngài bị tử thương. Đức Phật xác nhận Mục Kiền Liên đã nhập Niết Bàn ngay tại chỗ thọ nạn, nơi Ngài bỏ thân tứ đại.
Tôn giả Ma Ha Ca Diếp: Đầu Đà đệ nhất
Lối sống đơn giản
Có thể bạn quan tâm: Các Tông Phái Phật Giáo Ở Việt Nam: Bức Tranh Đa Sắc Màu Của Tâm Linh Dân Tộc
Ngài được Đức Thế Tôn nhiếp hóa trước hai tôn giả Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên, được Thế Tôn cho là Đầu Đà đệ nhất. Sinh hoạt theo hạnh đầu đà là một lối sinh hoạt cực kỳ đơn giản nhằm mục đích tịnh hoá tâm hồn, rất thích hợp với những ai thích tu phạn hạnh như Ngài Ca Diếp.
Thành tựu tu tập
Sau khi xuất gia tu hạnh Đầu Đà trong 8 ngày liền, Ngài đắc quả A La Hán. Ngài tinh thông con đường thiền định, nêu gương sáng cho chúng Tăng về các hạnh: “Ít muốn, biết đủ, tinh tân, viễn ly”. Ngài thường độc cư trong rừng dù tuổi đã cao.
Tôn giả A Nâu Đà La: Thiên nhãn đệ nhất
Từ tật xấu đến phép lạ
Trong tăng chúng Ngài nổi tiếng là bậc tu hành rất thanh tịnh, không bao giờ bị nữ sắc cám dỗ, vì vậy được mọi người kính ngưỡng. Duy có một tật nhỏ là tật ưa ngủ gục mỗi khi ngồi nghe Phật thuyết pháp, từng bị Phật quở trách đôi ba phen. Từ đó Ngài lập hạnh “không ngủ” từ đầu hôm đến suốt sáng, từ tản sáng đến chiều đêm, Ngài ngồi mở to đôi mắt nhìn vào khoảng không, không chớp mắt, cho đến một hôm thì hai mắt xưng vù rồi bị mù loà.
Phép lạ do Phật chỉ dạy
Chính đức Phật cầm tay chỉ dạy giúp Ngài may áo và dạy phương pháp tu định để khiến mắt sáng ra, Ngài thực hành một cách triệt để nên được sáng mắt trở lại và chứng được Thiên nhãn thông, bất quản xa gần, bất luận trong ngoài, mắt Ngài đều thấy suốt. Phật dùng chánh pháp phương tiện dạy cho Ngài thể nhập tánh thây viên dung, không lệ thuộc vào nhãn căn. Ngài chứng đắc pháp này và thấy ba cõi như một quả Amla được cầm trên tay, được Phật ấn chứng là Thiên nhãn đệ nhất.
Tôn giả Tu Bồ Đề: Giải Không đệ nhất
Biểu hiện của “Không”
Theo truyền thuyết của kinh sách Đại thừa, lúc Ngài mới sanh, trong gia đình Ngài toàn hiện ra những triệu chứng “không”. Các đồ vật trong nhà, từ kho lẫm, lu vãi… mọi vật biến đâu mất cả, chỉ thuần tịnh một mùi hương chiên đàn và hào quang sáng soi chấn động cả ba cõi, không thấy đâu là tường vách giới hạn. Hỏi về ý nghĩa điềm lạ này thì được thầy tướng bảo rằng đó là điều cực lành.
Ý nghĩa tên gọi
Rồi nhân vì điềm “không” ấy, nên cha mẹ Ngài mới đặt tên cho Ngài là Tu Bồ Đề, nghĩa là Không Sanh. Lại cũng có nghĩa là Thiện Cát (tốt lành) hay Thiện Hiện (hiện điềm tốt).
Tôn giả Phú Lâu Na: Thuyết pháp đệ nhất
Biện tài xuất chúng
Tôn giả Phú Lâu Na vốn được gọi là “Phú-lâu-na Di-đa-la-ni-tử”. Phú Lâu Na chỉ là tiếng gọi tắt. Danh hiệu Ngài dài như thế chính là biểu hiện cho Tôn giả khi thuyết pháp cũng trường mãn vô cùng. Danh xưng của Ngài được dịch sang tiếng Trung Hoa là “Mãn Từ Tử”.
Có thể bạn quan tâm: Hình Nền Phật Hư Không Tạng Bồ Tát: Ý Nghĩa, Cách Chọn Và Lưu Ý Khi Sử Dụng
Lời khen của Đức Phật
Đức Phật thường ngợi khen biện tài ngôn luận của Tôn giả trước đại chúng.
“Các ông cũng nên xưng tán Phú-lâu-na. Ta thường khen ông ấy là bậc nhất trong hạng người thuyết pháp. Ông ấy thâm nhập biển Phật pháp hay làm lợi ích cho tất cả người đồng tu học đạo, trừ đức Phật ra, không ai có thể biện bác ngôn luận với ông.”
Tôn giả Ca Chiên Diên: Luận Nghị đệ nhất
Khả năng thuyết phục
Ngài có biệt tài dùng lời nói rất đơn giản khiến những ai vấn nạn Ngài đều phải thần phục. Trong suốt cuộc đời hành hoá, nhờ tài nghị luận xảo diệu, Ngài đã cảm hoá được rất nhiều người, khiến họ tỉnh ngộ trở về với Tam bảo, sống một đời sống thanh thản an vui.
Tôn giả Ưu Ba Ly: Trì giới đệ nhất
Xuất thân khiêm tốn
Ưu Ba Ly vốn thuộc giai cấp nô lệ Thủ Đà La, xuất thân làm nghề thợ cạo tóc, hầu hạ trong vương cung. Ngày Phật về thăm Ca Tỳ La lần đầu tiên và chấp thuận cho các vương tử xuất gia, Ưu Ba Ly tủi hổ cho phận mình sanh ra trong chốn hạ tiện, ở thế gian làm thân nô lệ đã đành, muốn lìa thế gian đi tu cũng không được phép.
Niềm tự hào đầu tiên
Ngài là người nô lệ đầu tiên được Phật cho xuất gia, thu nhận vào tăng đoàn. Xuất gia tu thiền sau một thời gian ngắn Ngài chứng quả A La Hán. Ngài được Đức Phật cho là đệ nhất Trì giới và được giao việc xử lý và tuyên luật.
Tôn giả A Nan: Đa Văn đệ nhất
Người thị giả tận tụy
Ngài là em họ Đức Phật, xuất gia khi Phật về thăm hoàng cung, Ngài là vị tỳ kheo đệ nhất về 5 phương diện: Đa văn, cảnh giác, sức khỏe đi bộ, lòng kiên trì và hầu hạ chu đáo. Được thánh chúng đề nghị làm thị giả Đức Phật khi Đức Phật được 56 tuổi. A Nan hoan hỷ chấp thuận với điều kiện: Thế Tôn từ chối 4 việc và chấp thuận 4 việc:
- Từ chối: không cho tôn giả y, đồ ăn, phòng ở riêng và mời ăn.
- Chấp thuận: Thế Tôn cho phép nếu tôn giả được thí chủ mời đi thọ trai. Nếu có người từ xa đến xin ý kiến, Thế Tôn cho phép khi A Nan giới thiệu. Thế Tôn cho A Nan yết kiến khi Ngài gặp điều khó xử. Thế Tôn giảng lại những giáo lý cho Ngài, trong những lúc A Nan vắng mặt.
Tôn giả La Hầu La: Mật hạnh đệ nhất
Hoàng tử xuất gia
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Cắm Hoa Phật Đản Tại Nhà
Ngài là con của Thái tử Tất Đạt Đa và công chúa Da Du Đà La. Khi về thăm quê lần đầu tiên, Phật phương tiện tìm cách đưa La Hầu La đi xuất gia và giao cho Xá Lợi Phất dạy bảo.
Sự chuyển hóa kỳ diệu
Được Phật và Xá Lợi Phất từ mẫn giáo hoá, tập khí cương cường của giòng máu vương giả trong người La Hầu La mỗi ngày mỗi lạt phai và tánh tình lần lần trở nên ôn hoà nhu thuận.
Thành tựu cuối cùng
Ngài nghiêm trì giới luật, tinh tấn đạo tâm, quyết luyện mật hạnh. Sau một thời gian chăm chú luyện mật hạnh và từ câu nói đơn giản của Phật “Hãy nhìn vào vạn tượng sum la kia, rồi nhìn lui vào tâm niệm và thân thể của mình, để xem có gì đứng yên một chỗ không? Vô thường! Vô thường tất cả! Nên biết như thế và đừng để cho tâm chấp trước dính mắc vào đâu cả”. Chiêm nghiệm lời Phật dạy, Ngài đã chứng được tận cùng của Mật hạnh và được Phật khen là Mật hạnh đệ nhất.
Ý nghĩa của Thập Đại Đệ tử trong Phật giáo hiện đại
Cầu nối giữa giáo lý và thực tiễn
Thập Đại Đệ tử không chỉ là những nhân vật lịch sử mà còn là biểu tượng cho các phẩm chất tu tập mà mọi Phật tử nên noi theo. Mỗi vị đại diện cho một phương diện quan trọng trong hành trình giác ngộ:
- Trí tuệ: Cần thiết để thấu hiểu bản chất cuộc sống
- Thần thông: Biểu hiện của công phu tu tập sâu sắc
- Đầu Đà: Lối sống đơn giản, thanh tịnh
- Thiên nhãn: Khả năng nhìn thấu bản chất thực tại
- Giải Không: Hiểu biết sâu sắc về tánh Không
- Thuyết pháp: Khả năng chia sẻ chánh pháp
- Luận nghị: Kỹ năng tranh luận, bảo vệ chánh pháp
- Trì giới: Sự nghiêm túc trong việc giữ gìn giới luật
- Đa văn: Khả năng ghi nhớ và lưu truyền giáo pháp
- Mật hạnh: Sự kiên trì trong tu tập
Bài học cho người hiện đại
Trong thời đại ngày nay, khi khoa học và công nghệ đang dần chiếm lĩnh tất cả với sự phát triển về mọi mặt, những gì không thuộc khoa học hiện đại thì tất sẽ phải lụi tàn theo thời gian hoặc chuyển sang một dạng thể thức khác.
Tuy nhiên, trải qua thời gian lịch sử lâu dài với bao thăng trầm, Phật giáo với giáo thuyết của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni vẫn không mai một mà còn được truyền bá ngày càng sâu rộng vào cuộc sống. Bởi vì những lời Đức Phật dạy là chân lý muôn đời với thuyết Tứ Diệu Đế. Khoa học chưa thể đưa con người đến với an lạc hoàn toàn, chưa được trở về diện tận nguồn gốc của tham ái, si mê và chấp ngã, nhưng thuyết Tứ Diệu Đế vẫn được con người tín nhận.
Kết luận
Thập Đại Đệ tử của Đức Phật là những tấm gương sáng về con đường tu tập giác ngộ. Mỗi vị đều có những phẩm chất đặc biệt, từ trí tuệ, thần thông, cho đến giới luật và mật hạnh. Họ không chỉ là những nhân vật lịch sử mà còn là biểu tượng cho các phương diện quan trọng trong hành trình giác ngộ mà mọi Phật tử nên noi theo.
Thông qua việc tìm hiểu về Thập Đại Đệ tử, người đọc có thể rút ra nhiều bài học quý giá cho cuộc sống hiện đại, từ việc rèn luyện trí tuệ, giữ gìn giới luật, cho đến việc sống đơn giản, thanh tịnh. Những bài học này không chỉ có giá trị trong đạo Phật mà còn có thể áp dụng vào cuộc sống hàng ngày để mang lại an lạc và hạnh phúc chân thật.
Để tìm hiểu thêm các thông tin hữu ích khác về Phật giáo và đời sống, mời bạn ghé thăm chuaphatanlongthanh.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 31, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
