Phong tục thờ cúng của người Nhật Bản là một phần không thể thiếu trong văn hóa tâm linh của xứ sở hoa anh đào, mang đậm dấu ấn của truyền thống “uống nước nhớ nguồn”. Đây không chỉ là nghi lễ đơn thuần mà còn là hệ thống giáo lý độc đáo, thể hiện lòng hiếu thảo, tri ân tổ tiên và duy trì các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Việc tìm hiểu về tín ngưỡng này giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc hơn về đời sống tinh thần của người dân Nhật, từ đó cảm nhận được sự giao thoa giữa Thần Đạo, Phật giáo và những giá trị cốt lõi của dân tộc.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Vật Thờ Cúng Nhà Chính Ở Nhà Phụ: Đâu Là Quy Tắc Cần Biết?
Có thể bạn quan tâm: Thờ Cúng Ngũ Hổ: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Những Điều Cần Biết
Tổng quan về thờ cúng tổ tiên tại Nhật Bản
Thờ cúng tổ tiên ở Nhật là một tín ngưỡng cơ bản, đã trở thành một hệ thống có ý nghĩa sâu sắc như hiếu thảo, nhân ái, cộng đồng và truyền thống dân tộc. Dù là quốc gia đa tôn giáo với Thần Đạo (Shinto) là quốc giáo, nhưng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên vẫn song song cùng sự hình thành và phát triển của dân tộc, luôn có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa và tâm linh.
Người Nhật quan niệm rằng, những người thân đã khuất vẫn luôn hiện diện, dõi theo và tham dự vào cuộc sống của những người còn sống. Vì vậy, các nghi lễ thờ cúng không chỉ là để tưởng nhớ mà còn là cách để duy trì sự kết nối giữa hai thế giới. Các gia đình truyền thống thường giữ gìn các phong tục này một cách nghiêm cẩn, coi đó là trách nhiệm và là biểu hiện của lòng biết ơn.
Có thể bạn quan tâm: Các Thuật Ngữ Tiếng Anh Về Thờ Cúng Người Đã Khuất
Các nghi thức thờ cúng cơ bản
Để duy trì tín ngưỡng này, người Nhật đã phát triển các nghi thức thờ cúng rất tinh tế và giàu ý nghĩa, trong đó nổi bật nhất là không gian thờ tự và lễ vật dâng cúng.
Bàn thờ gia tiên (Butsudan)
Trong mỗi gia đình truyền thống của người Nhật, không thể thiếu không gian thờ cúng trang nghiêm. Họ thường có một căn phòng hoặc một góc thờ cúng được đặt tên là 仏壇 (Butsudan – “phật đàn”), hiểu nôm na là “án thờ Phật”.
Bên trong Butsudan là một chiếc tủ thờ làm bằng gỗ, được chạm khắc tỉ mỉ và tinh xảo. Nơi đây không chỉ thờ Phật mà còn là nơi đặt ảnh của những người quá cố trong gia đình, được gọi là 仏様 (Hotoke sama – Phật Tử). Người Nhật tin rằng, việc đặt ảnh tổ tiên trên án thờ là cách thể hiện lòng tôn kính sâu sắc, đồng thời khẳng định sự hiện diện của họ trong không gian gia đình.
Lễ vật thờ cúng
Lễ vật được dâng lên Phật và tổ tiên trong các án thờ của người Nhật thường mang tính chất đơn giản, tinh tế chứ không quá cầu kỳ. Các lễ vật này thường hội tụ đủ 5 yếu tố cơ bản, tượng trưng cho sự hài hòa giữa trời và đất:
- 香 (Hương): Tức nhan khói, biểu tượng cho sự giao thoa giữa trần thế và cõi thiêng liêng.
- 花 (Hoa): Biểu tượng cho vẻ đẹp và sự trong sáng.
- 灯明 (Đăng Minh): Đèn thờ, tượng trưng cho ánh sáng soi rọi, xua tan bóng tối vô minh.
- 水 (Thủy): Nước, biểu tượng cho sự tinh khiết và thanh lọc.
- Ẩm thực (飲食): Các đồ ăn thức uống như hoa quả, bánh kẹo, đồ khô, trà… nhằm thể hiện lòng hiếu khách và sự báo hiếu đối với tổ tiên.
Có thể bạn quan tâm: Ý Nghĩa Của Việc Thờ Cúng Người Ăn Mày Trong Văn Hóa Tâm Linh Việt Nam
Thời điểm thờ cúng tổ tiên trong năm
Do là quốc gia đa tôn giáo, phong tục thờ cúng của người Nhật không diễn ra hàng ngày mà chỉ được thực hiện vào một số dịp đặc biệt quan trọng trong năm. Dưới đây là những thời điểm chính mà người Nhật tổ chức lễ cúng tổ tiên.
Ngày giỗ (Meinichi)
Ngày giỗ để tưởng niệm những người thân đã qua đời được gọi là Meinichi (命日). Tên gọi này là sự kết hợp giữa hai chữ “Mệnh” (命) trong “Vận Mệnh” (運命) và chữ “Nhật” (日) nghĩa là “Ngày”.
Phong tục này đã có từ lâu đời, nhưng các nghi thức ban đầu chủ yếu là của Thần Đạo (神道 – Shinto). Mặc dù nghi lễ cúng giỗ trong gia đình ở Nhật khá đơn giản nhưng luôn được tiến hành trong không khí trang nghiêm. Vào ngày này, các thành viên trong gia đình phải tắm rửa sạch sẽ và làm lễ tẩy uế bằng cách:
- Vẩy nước (禊 – Mishogi).
- Khua một cành cây xanh (榊 – Sakagi).
- Khua đũa thờ (musa).
Ngày Tết (Oshogatsu)
Từ năm Minh Trị thứ 6 (1873), người Nhật bắt đầu chuyển sang ăn Tết Dương lịch. Đây là dịp lễ hội lớn nhất và quan trọng nhất trong năm, là lúc các thành viên trong gia đình sum họp.
Trước Tết, tại các đền thờ Shinto, các vị thầy tu sẽ làm lễ thanh tẩy những uế tạp của năm cũ cho người dân. Các gia đình cũng dọn dẹp, trang hoàng lại nhà cửa. Người Nhật thường trang trí Kadomatsu (門松 – cây thông) trước cửa nhà, cửa hàng hoặc công ty. Họ quan niệm rằng cây thông này là nơi đón 年神様 (Toshigamisama) – vị thần linh mang lại sự thịnh vượng, may mắn cho năm mới. Ngoài ra, họ còn dùng các loại thừng bện bằng dây rơm và dải giấy trắng treo trên lối đi vào nhà, tượng trưng cho những mong ước tốt lành.
Rằm tháng 7 (Obon)
Obon (お盆) là một trong những lễ hội quan trọng nhất của Phật giáo Nhật Bản. Theo quan niệm Phật giáo, đây là dịp xá tội vong nhân, là lúc cửa ngục âm phủ mở để các vong hồn được về thăm người thân nơi trần thế.
Lễ Obon được tiến hành trong khoảng thời gian từ ngày 13 đến ngày 17 tháng 7 hàng năm. Về cơ bản, lễ Obon mang ý nghĩa tương tự như Tết Nguyên Đán, cũng là thời gian mời thần, Phật và tổ tiên về nhà. Đây là dịp để chủ nhân tiến hành các nghi thức cúng tế và thết đãi tổ tiên. Lễ hội này không chỉ là dịp để tưởng nhớ người đã khuất mà còn là lúc các gia đình sum vầy, đoàn tụ.
Tiết Thanh Minh (Lễ Higan)
Tiết Thanh Minh ở Nhật được gọi là Lễ Higan, kéo dài khoảng 7 ngày từ 18 – 24/3 hằng năm. Ở Nhật, lễ Higan được chia làm hai mùa:
- Haru Higan (春彼岸): Mùa Xuân, từ ngày 18-24 tháng 3.
- Aki Higan (秋彼岸): Mùa Thu, từ ngày 20-26 tháng 9.
Trong tiếng Hán, “Higan” có nghĩa là “Bỉ Ngạn” (彼岸), “Bỉ” (彼) nghĩa là bên kia và “Ngạn” (岸) có nghĩa là bờ phía Tây cực lạc. Higan chính là cõi Niết bàn, còn gọi là “Cực lạc Tịnh độ” (極楽浄土) – vùng đất thanh tịnh, nơi mà các Phật tử luôn mong muốn được đến sau kiếp này.
Do đó, lễ hội Higan của người Nhật cũng giống như tiết Thanh Minh ở các nước châu Á, là dịp để những người đang sống hướng về tổ tiên, người thân đã khuất. Đây là thời gian để mọi người tảo mộ, dọn dẹp phần mộ và làm lễ cúng tế tại gia.
Việc tìm hiểu phong tục thờ cúng của người Nhật Bản không chỉ giúp chúng ta mở mang kiến thức về một nền văn hóa đặc sắc mà còn thấy được sự giao thoa văn hóa độc đáo giữa các quốc gia trong khu vực. Những giá trị tinh thần này vẫn đang được gìn giữ và phát triển, là sợi dây vô形 kết nối các thế hệ trong gia đình. Để khám phá thêm nhiều kiến thức văn hóa và đời sống thú vị khác, bạn có thể tham khảo các bài viết trên chuaphatanlongthanh.com. Hy vọng những chia sẻ trên đây đã giúp bạn hiểu rõ hơn về phong tục thờ cúng của đất nước mặt trời mọc.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
