Thờ cúng tổ tiên từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tâm linh của đồng bào các dân tộc thiểu số tại Việt Nam, và người Tày, Nùng cũng không ngoại lệ. Xuất phát từ quan niệm “có thờ có thiêng, có kiêng có lành”, tín ngưỡng này không chỉ thể hiện lòng biết ơn đối với nguồn cội mà còn là sợi dây vô hình gắn kết các thế hệ lại với nhau. Việc tìm hiểu sâu hơn về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày, Nùng không chỉ giúp chúng ta trân trọng giá trị văn hóa truyền thống mà còn mở ra những góc nhìn thú vị về đời sống tâm linh đặc sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.
Những đặc điểm cốt lõi trong thờ cúng tổ tiên
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày, Nùng mang những đặc điểm rất riêng, thể hiện qua cách bài trí ban thờ, các nghi lễ cũng như những quy tắc nghiêm ngặt mà con cháu phải tuân theo.
Ban thờ và các bát hương
Theo quan niệm của người Tày, Nùng, con người chịu sự chi phối của hai cõi Trời – Đất, nên họ thờ nhiều thế lực siêu nhiên, được gọi là Phàng, Phi, Ma. Ban thờ thường được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong nhà, tùy theo điều kiện gia cảnh mà ban thờ có thể to hay nhỏ, nhưng trên ban thờ thường có ba hoặc bát hương.
- Bát thứ nhất (Thờ Đẳm – tổ tiên cội nguồn): Đây là bát hương quan trọng nhất, to hơn các bát khác và thường đặt ở chính giữa. Bát hương này dùng để thờ Đẳm, tức bát chủ, thờ tổ tiên cội nguồn. Khi làm nhà mới hoặc di chuyển nhà, gia chủ phải chọn ngày tốt để đưa bát hương vào nhà, việc này cần nhờ đến Cần tha chủng (người có mắt sáng, biết hành nghề Pụt, Tào, Mo, Then) vì họ có khả năng giao tiếp với người cõi âm. Con cháu phải nhớ ngày tháng mất của người đã khuất, thậm chí nhớ vài đời để làm giỗ, và tránh làm những việc lớn như cưới gả, dựng nhà vào những ngày này.
- Bát thứ hai (Thờ ma chức sắc – Phi ham): Nếu gia đình có người hành nghề Pụt, Tào, ban thờ ma chức sắc (phi ham) sẽ được đặt riêng hoặc dùng một tấm ván ngăn cách với ban thờ tổ tiên. Trên ban thờ này thường đặt hoặc treo các dụng cụ của người hành nghề. Khi có lễ cúng, gia đình phải chuẩn bị một hũ rượu ngọt dâng phi Tổ sư. Hũ rượu được ủ bằng gạo nếp ngon, không nếm, không cho trẻ con ăn. Xôi đã rắc men cho vào hũ, bịt kín, bên ngoài bịt giấy hoặc vải điều, gài thêm lá bưởi để rượu không bị ô uế. Hai cây mía tươi dựng bên cạnh ban thờ gọi là tậu bà Vương (gậy bà Thánh), tượng trưng cho cây gậy thần của Tổ sư. Khi mở hũ rượu dâng thánh, thầy cúng dùng ngọn mía vót nhọn chọc xuống hũ, quệt vào chén dâng lên ban thờ. Con cháu trong gia đình không được giết chó, mổ bò, cũng không được mang thịt từ nơi khác về nhà nấu ăn. Ba năm một lần, người hành nghề phải làm lễ khao binh mã (lẩu khẩu sỉảo) để dâng lễ vật cho Tổ sư phi ham.
- Bát thứ ba (Thờ thần bản mệnh – Minh): Người Tày, Nùng quan niệm mệnh của con người do hai ông Nam Tào và Bắc Đẩu quản lý. Thần Bắc Đẩu coi số sinh, thần Nam Tào coi số tử. Do đó, khi trong gia đình có người ốm đau, họ thường làm lễ cầu yên (kỳ yên) để giải hạn.
- Bát thứ tư (Thờ Mẹ Hoa – Dả Va, Mẻ Bioóc): Người Tày gọi là Dả Va, Mẻ Bioóc, người Nùng gọi là Mẻ sỉam rẩu cẩu nồm (mẹ có chín vú), hay Bà Mụ. Mẹ Hoa có trách nhiệm trông coi vườn hoa muôn sắc trên thế gian, ban hoa (tức những gì tốt đẹp) cho con người. Nếu cặp vợ chồng nào sinh con khỏe mạnh là do gia đình chăm lo thờ phụng Mẹ Hoa. Bát hương thờ Mẹ Hoa thường được lập khi người phụ nữ sinh con đầu lòng, khi đứa trẻ đầy tháng, hoặc khi thai nhi được ba hoặc bảy tháng. Thủ tục lập bát hương do bên ngoại đảm nhận. Lễ vật lập bàn thờ Mẹ Hoa thường là cỗ chay, duy nhất có con gà giò luộc nhưng khi mổ phải để lại một nhúm lông trên đầu, vài sợi lông đuôi và cánh để dâng Mẹ Hoa mang về trời. Bát hương có thể là ống bơ, ống tre, bương, bên ngoài bọc giấy hồng điều, bên trong bỏ tro sạch. Tùy theo sinh thường hay sinh đôi, người ta sẽ làm các đồ trang trí bằng giấy bạc như hoa, cá, sao, chim én cắm vào ống hương. Bát hương này được đặt trên bàn thờ cho đến khi đứa trẻ được mười hai tuổi thì cất bỏ (người Nùng An để đến ba mươi sáu tuổi).
Lập bát hương ban thờĐẳm
Lễ lập bát hương ban thờ Đẳm được tiến hành như sau:
- Chuẩn bị: Lễ vật gồm một con gà giò, đĩa xôi, hoa quả, bánh trái và hai tấm vải (một đen, một trắng) tượng trưng cho cây cầu âm dương. Bát hương được chuyển từ nhà cũ về (trường hợp làm nhà mới thì lập bát hương mới nhưng phải lấy ba chân hương từ bát hương cũ sang). Các bát hương được rửa bằng nước lá bưởi rồi lau khô. Tro trong bát hương được đốt từ rơm của lúa nếp, ngắt từng bông, bó lại thành từng cum. Nếu ở xa không lấy được chân hương cũ, viết tên ông bà, cha mẹ đã khuất của con trai vào tờ giấy đặt dưới đáy bát hương. Dùng giấy điều và lá bưởi cắt hình tròn làm tiền xu, tượng trưng tiền dưới âm phủ.
- Thực hiện: Gia chủ quỳ gối trước mâm lễ. Thầy cúng thỉnh báo lên các vị thần thánh xin lập bát hương mới. Thầy cúng tiếp tục cầu khấn trong khi gia chủ đổ tro vào bát hương. Khi bát hương đầy tro thì thắp ba nén hương cắm lên. Thầy cúng rải hai tấm vải đen và trắng lên bàn thờ. Bên mâm lễ có thêm một con gà, một con vịt sống và một chậu nước (tượng trưng cho biển cả, vịt đưa gà đi lấy vía). Gia chủ giúp thầy cúng đưa bát hương lên bàn thờ. Thầy cúng đọc bài ca dâng lễ vật. Một người cầm lồng gà và vịt di chuyển từ dưới lên bàn thờ. Một người khác nâng đĩa xôi, con gà đã mổ luộc chín theo sau. Gia chủ cầm bát hương và ngọn đèn đang cháy đặt lên bàn thờ. Bát hương và ngọn đèn phải luôn cháy trong ba ngày tiếp theo, nếu không có người trông coi cũng phải thắp hương, thắp đèn vào các buổi sáng, trưa, tối.
Các quy tắc, kiêng kỵ trong thờ cúng
Người Tày, Nùng có nhiều quy tắc nghiêm ngặt trong thờ cúng, nếu vi phạm có thể bị cho là bất hiếu, làm ăn thất bát hay gặp tai họa.
- Về ngày tháng: Con cháu phải nhớ ngày tháng mất của người đã khuất. Câu thành ngữ “Tụm Đẳm bấu đảy Ỉọa / Tụm Phạ bấu đảy kin” (Trùng tổ tiên không được làm / Trùng trời không được ăn) ý nói vào ngày ông bà mất, con cháu phải tránh mọi việc, nếu không sẽ động; ngày đầu năm mới có sấm, dù có tham việc cũng không được ăn, làm việc nào hỏng việc nấy. Câu “Ả pỏ mẻ bấu ngòi / Tả dựa dòi bấu sỉớ” (Bỏ cha mẹ không trông / Bỏ tổ tiên không thờ) răn dạy con cháu không được bỏ bễ việc thờ cúng. Câu tục ngữ “Ruổi bân ruổi phạ ruổi mừa Ỉẫng / Ruổi pỏ ruổi mẻ ruổi tha hăn” (Phạm trời phạm đất, nạn về sau / Phạm cha mẹ thì nạn trước mặt) nhắc nhở nếu không chăm lo thờ cúng tổ tiên là vi phạm đạo đức nghiêm trọng.
- Về không gian ban thờ: Thờ cúng tổ tiên là nhiệm vụ của gia chủ. Không kể các dịp lễ tết, thờ cúng diễn ra vào ngày mồng Một, Rằm hàng tháng. Trong các dịp cúng lễ, đồng bào cúng tổ tiên trước rồi mới cúng đến các thánh thần. Bàn thờ được lau dọn sạch sẽ, thắp hương nhang, bày lễ vật. Chủ gia đình thường tắm gội, mặc quần áo chỉnh tề trước khi cúng. Theo phong tục, phụ nữ, nhất là con dâu, cháu dâu… thường bị cấm đoán đến gần bàn thờ. Khi chủ gia đình vắng nhà, người vợ sửa lễ, nhưng hiến tế, cúng thì phải mời chú, bác.
- Về hành vi: Gia đình nào chu đáo lễ nghĩa với tổ tiên thì làm ăn thuận hòa, phát đạt. Ngược lại, ai trễ nải thờ cúng thì làm ăn lụi bại, chết yểu. Nếu gia đình thờ phi ham thì không được giết chó, mổ bò, cũng không được mang thịt từ nơi khác về nhà nấu ăn, nếu không người nhà có thể bị ốm đau, tai nạn, hoặc người hành nghề bị truất quyền.
Các nghi lễ trong năm
Nghi lễ thờ cúng trong gia đình người Tày, Nùng gồm có nghi lễ thường kỳ và nghi lễ bất kỳ.
Nghi lễ thường kỳ
Nghi lễ thường kỳ là các nghi lễ mang tính chất truyền thống theo lịch tiết quy định hằng năm, tính theo âm lịch:
- Các ngày mùng Một, Rằm: Đồng bào thường mổ lợn, gà, vịt, nấu các món ngon, thắp hương lên bàn thờ dâng mời tổ tiên hưởng lễ.
- Tết Nguyên đán: Ngày Ba mươi Tết, trước khi cúng tổ tiên, có nơi để sẵn trên bàn thờ một bát nước trong. Chủ nhà cầm cành thanh táo nhúng nước rảy ra xung quanh nhằm tẩy uế bụi bặm, ốm đau, những điều xúi quẩy, lời ăn tiếng nói không hay trót buột phát… rồi mới trịnh trọng đọc lời khấn. Sáng ngày mùng Ba Tết, sau khi cúng xong thì làm lễ hóa vàng (đốt vàng mã) với quan niệm dâng tiền bạc, hoa trái, những điều tốt đẹp để tổ tiên mang về cõi Mường Tổ làm vốn.
- Tết Đắp nọi (Tết nhỏ): Vào chiều Ba mươi tháng Giêng, đồng bào ăn Tết Đắp nọi để kết thúc một tháng ăn chơi nghỉ ngơi, chuẩn bị cho năm mới. Nhà nhà gói bánh chưng, mổ gà làm cỗ cúng tổ tiên.
- Tết Thanh minh (mồng Ba tháng Ba): Đồng bào có tục tảo mộ. Nếu mồng Hai không phải ngày phạm thì các nhà đã tảo mộ xong. Công việc gồm dọn cỏ, sửa sang, cắm giấy bản, chuẩn bị giàn đặt mâm cúng. Mâm cỗ cúng có gà luộc nguyên con, thịt lợn, măng nhồi thịt, cá, tôm, bánh trôi, xôi ngũ sắc… Riêng mâm thờ tổ tiên tại nhà chỉ đặt bánh trôi.
- Lễ mừng cơm mới: Được tổ chức khi lúa tẻ đã bắt đầu gặt, lúa nếp đã chắc đòng. Nhà nhà hân hoan ra đồng ngắt bông lúa nếp về làm cốm thơm dẻo dâng lên ông bà, tiên tổ, trở thành ngày hội cốm của cả làng, cả bản. Nam thanh nữ tú diện những bộ quần áo đẹp đến nhà nhau cùng giã cốm. Họ còn tổ chức hát mời Nàng Hai (Nàng Trăng) xuống cùng vui chơi, múa hát mừng mùa màng bội thu.
Nghi lễ bất kỳ
Nghi lễ bất kỳ có nhiều loại:
- Nghi lễ tạ tổ: Được thực hiện khi gia đình gặp hoạn nạn, có người ốm đau, hoặc gia súc nuôi bị chết…
- Lễ trình báo, cầu xin: Trong quan niệm của đồng bào, tổ tiên là vị thần bản mệnh, đóng vai trò quan trọng đối với sự hưng thịnh của mỗi gia đình. Vì vậy, mỗi khi gia đình có việc lớn như cưới xin, tang ma, làm nhà mới, con cháu có việc đi xa… họ đều sắm lễ vật, thắp hương trình báo, xin phép tổ tiên và cầu xin tổ tiên phù hộ. Trong những dịp như vậy, anh em, họ hàng gặp nhau, ôn lại kỷ niệm của những người đã khuất, tăng thêm tình đoàn kết dân tộc, đồng thời răn dạy, giáo dục con cháu luôn nhớ về cội nguồn.
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày, Nùng là một nét văn hóa tâm linh đặc sắc, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với nguồn cội. Những quy tắc, nghi lễ được lưu truyền qua bao thế hệ không chỉ là tập tục mà còn là kim chỉ nam cho đời sống tinh thần của đồng bào, giúp duy trì trật tự gia đình, xã hội và nuôi dưỡng những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp. Tìm hiểu và trân trọng tín ngưỡng này, chúng ta sẽ thấy rõ hơn sự phong phú, đa dạng trong văn hóa các dân tộc Việt Nam, từ đó có cách ứng xử phù hợp và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống quý báu này. Để khám phá thêm nhiều kiến thức văn hóa độc đáo khác, bạn có thể truy cập chuaphatanlongthanh.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 15, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
