Chùa Phật Tích, một trong những danh lam cổ kính bậc nhất của Việt Nam, không chỉ là nơi tu hành thanh tịnh mà còn là nguồn cảm hứng bất tận cho các bậc quân vương, danh nhân từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 18. Những bài thơ về chùa Phật Tích là minh chứng sống động cho tình yêu thiên nhiên, lòng kính mộ Phật pháp và khát vọng gìn giữ vẻ đẹp tinh thần của dân tộc. Mỗi vần thơ như một bức tranh, khắc họa cảnh sắc, tâm trạng và những suy ngẫm sâu sắc của người sáng tác trước khung cảnh thiêng liêng ấy.
Có thể bạn quan tâm: Thơ Phật Giáo Về Lòng Thành Khi Xuất Gia
Tản mạn về những bài thơ nổi tiếng
Bài thơ của vua Lê Thái Tổ (1428-1433)
Một trong những bài thơ cổ nhất về chùa Phật Tích được lưu truyền là tác phẩm của vua Lê Thái Tổ, người khai sáng vương triều Lê. Bài thơ được sáng tác trong chuyến tuần thú vùng Kẽm Trống, trấn Thái Nguyên vào năm Canh Tuất (1430).
Đề chùa Phật Tích Sân chùa lá đỏ đang rơi, Chiều hôm lên núi nghỉ ngơi sao buồn. Rêu phong gạch ngói xanh rờn, Ở bên tượng hỏng may còn bát nhang. Thời bình nay đã bước sang, Lòng người thì vẫn nước làng năm xưa. Thương thay cảnh vật hoang sơ, Nhà Trần công chúa phụng thờ có thiêng. Phò cho một xứ linh thiêng, Chấn hưng cơ nghiệp tiền nhân dựng nền.
Bài thơ này không chỉ là một bức tranh tả cảnh mà còn là một bản hùng ca về tinh thần dân tộc. Dù thời gian đã khiến chùa trở nên hoang sơ, nhưng tinh thần “phụng thờ có thiêng” vẫn vẹn nguyên. Vua Lê Thái Tổ đã nhìn thấy ở đó một biểu tượng của sự trường tồn, một lời nhắc nhở về trách nhiệm “chấn hưng cơ nghiệp tiền nhân dựng nền”.
Bài thơ của vua Lê Thánh Tông (1460-1497)
Vua Lê Thánh Tông, một vị hoàng đế có cả “võ công văn trị”, cũng đã để lại dấu ấn tại chùa Phật Tích qua bài thơ “Chùa núi Phật Tích”:
Chùa núi Phật Tích Ngước mắt trông lên Phật Tích san Non cao vòi vọi khách phàm gian Chim bay rặng liễu đường thôi dệt Nước chảy ao sen tựa suối đàn Thông bảy, tám hàng che kiểu tán Mây bay ba thức phủ thay màu Thi nhân rằng có đâu hơn nữa Cho khách xin làm một bức đoan.
Bài thơ của Lê Thánh Tông là một bức tranh thủy mặc tuyệt đẹp. Từng câu thơ như một nét vẽ tinh tế, tạo nên một khung cảnh thiên nhiên hài hòa, thanh tịnh. “Chim bay rặng liễu đường thôi dệt” và “Nước chảy ao sen tựa suối đàn” là hai câu thơ đặc sắc, thể hiện sự tinh tế trong cảm nhận thiên nhiên của vị vua này.
Bài thơ của Chiêu Tổ Khang Vương Trịnh Căn (1622-1709)
Chiêu Tổ Khang Vương Trịnh Căn, một vị chúa có uy quyền và tài năng văn chương, cũng đã để lại một bài thơ về chùa Phật Tích:
Có thể bạn quan tâm: Thơ Tình Thầy Trò Trong Phật Giáo: Những Bài Thơ Gắn Kết Tâm Hồn
Chùa Phật Tích Kiền khôn vẹn thiểu một bầu đông, Nẩy nẩy siêu nhiên chỉn lạ lung. Hương vũ giăng thiền soi vặc vặc, Vân song tiếng ngọc nặng boong boong. Trì thanh liễu liễu ngư long hội, Non nhiễu trùng trùng cẩm tú phong. Luận thế giới nay giai cảnh ấy, Có bể quảng đại có linh thông.
Bài thơ của Trịnh Căn mang đậm chất thiền, thể hiện sự hòa quyện giữa con người và thiên nhiên, giữa thực tại và cõi linh thiêng. Những hình ảnh “hương vũ”, “vân song”, “trì thanh” tạo nên một không gian thiêng liêng, thanh tịnh.
Bài thơ của Nguyễn Trãi (1380-1442)
Nguyễn Trãi, nhà thơ, nhà văn, nhà quân sự kiệt xuất, cũng đã có một bài thơ về chùa Phật Tích, thể hiện sự trầm mặc, suy tư:
Vịnh cảnh chùa Phật Tích Bóng xế thuyền con buộc Vội lên lễ Phật đài Mây về giường sãi lạnh Hoa rụng suối hương trôi Chiều tối vượn kêu rộn Núi quang, trúc bóng dài Ở trong dường có ý Muốn nói bỗng quên rồi.
Bài thơ của Nguyễn Trãi là một bức tranh tâm trạng. Từ hình ảnh “bóng xế thuyền con buộc” đến “mây về giường sãi lạnh”, từ “hoa rụng suối hương trôi” đến “chiều tối vượn kêu rộn”, tất cả tạo nên một không gian tĩnh lặng, u tịch. Câu thơ cuối “Ở trong dường có ý / Muốn nói bỗng quên rồi” là một câu thơ đầy triết lý, thể hiện sự chiêm nghiệm, suy tư trước cảnh vật thiêng liêng.
Có thể bạn quan tâm: Thơ Phật Tại Tâm: Khám Phá Thế Giới Nội Tâm Qua Thiền Ca
Ý nghĩa văn hóa và lịch sử
Những bài thơ về chùa Phật Tích không chỉ là những tác phẩm văn học mà còn là những tư liệu lịch sử quý giá. Chúng phản ánh:
- Tình yêu thiên nhiên: Các tác giả đều có một tình yêu sâu sắc với thiên nhiên, thể hiện qua những hình ảnh miêu tả cảnh vật một cách tinh tế, sống động.
- Lòng kính mộ Phật pháp: Dù ở các thời đại khác nhau, nhưng các tác giả đều thể hiện lòng kính mộ với Phật pháp, với những ngôi chùa cổ kính.
- Tinh thần dân tộc: Những bài thơ như của Lê Thái Tổ là những minh chứng cho tinh thần yêu nước, ý thức về trách nhiệm với đất nước, với tiền nhân.
- Sự giao thoa giữa văn hóa và tôn giáo: Chùa Phật Tích không chỉ là một công trình tôn giáo mà còn là một biểu tượng văn hóa, là nơi giao thoa giữa nghệ thuật, kiến trúc và tâm linh.
Có thể bạn quan tâm: Truyện Thơ: Cuộc Đời Đức Phật Thích Ca – Hành Trình Từ Hoàng Tử Đến Bậc Thầy Cứu Thế
Kết luận
Những bài thơ về chùa Phật Tích là một phần không thể thiếu trong kho tàng văn học Việt Nam. Chúng không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là những tư liệu lịch sử, văn hóa quý giá. Mỗi bài thơ là một góc nhìn, một cảm xúc, một suy ngẫm trước khung cảnh thiêng liêng của chùa Phật Tích. Qua những vần thơ ấy, chúng ta có thể cảm nhận được vẻ đẹp của thiên nhiên, lòng kính mộ Phật pháp, và tinh thần dân tộc của các bậc tiền nhân.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 21, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
