Việc cúng bái là một phong tục truyền thống tốt đẹp của người Việt Nam, thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên, thần linh và các bậc bề trên. Tuy nhiên, nhiều người thường chỉ quan tâm đến việc chuẩn bị mâm cúng như thế nào cho đầy đủ, mà lại bỏ qua các thủ tục sau khi cúng. Thực tế, giai đoạn này không kém phần quan trọng, nó không chỉ giúp nghi lễ được trọn vẹn mà còn đảm bảo an toàn, tránh những rủi ro không đáng có. Vậy sau khi cúng xong cần làm gì? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Thủ Tục Làm Lễ Cúng Giường Đơn Giản, Chu Toàn
Các bước xử lý nhanh
Sau khi hoàn tất nghi lễ cúng bái, việc xử lý các vật phẩm trên mâm cúng cần tuân theo một trình tự nhất định để đảm bảo tính tôn nghiêm và văn hóa. Dưới đây là quy trình cơ bản:
- Chờ hương cháy hết: Đợi cho nén hương bạn đã thắp cháy hoàn toàn, khói hương bay lên trời. Tuyệt đối không vội vàng dọn dẹp khi hương còn đang cháy.
- Hạ cúng (hạ mâm): Lễ vật được đặt ở ban thờ hoặc trước sân nhà. Sau khi cúng xong, bạn cần làm một lễ tạ ơn简单 (lạy 3 lạy) rồi mới bắt đầu hạ mâm.
- Phân chia và xử lý lễ vật:
- Thức ăn chay: Rau, trái cây, chè, xôi… có thể dùng để ăn uống lại cho ấm cúng, người xưa quan niệm sẽ nhận được lộc từ mâm cúng.
- Thức ăn mặn (thịt, cá…): Tùy theo quan niệm và tập tục của từng địa phương, gia đình có thể dùng lại hoặc không. Nếu không dùng, có thể làm lễ hóa vàng (đốt) hoặc mang đi cho động vật, nhưng cần lưu ý về vệ sinh môi trường.
- Hóa vàng mã: Đây là bước quan trọng trong thủ tục sau khi cúng. Gom toàn bộ tiền vàng, quần áo mã và hóa chúng thành tro tàn. Lưu ý, khi đốt cần để tro nguội hẳn rồi mới mang đi chôn hoặc đổ xuống sông, tuyệt đối không được đốt vàng mã lung tung.
- Dọn dẹp ban thờ: Lau dọn ban thờ, lau rửa bát hương, thay nước cúng (nếu có) và sắp xếp lại bàn thờ cho gọn gàng, sạch sẽ.
Đâu là thời điểm thích hợp để thực hiện thủ tục sau khi cúng?
Thời gian là một yếu tố quan trọng trong phong tục cúng bái. Nếu cúng quá sớm thì không thành tâm, cúng quá muộn lại có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt của gia đình. Dưới đây là những lưu ý về thời điểm cúng và thời gian chờ đợi sau khi thắp hương.
Thời gian cúng trong ngày
- Nên cúng vào giờ nào? Tùy theo từng loại lễ cúng mà chọn giờ cho phù hợp. Ví dụ:
- Cúng mùng 1, rằm: Nên cúng vào buổi sáng, khoảng từ 6h – 8h hoặc 10h – 12h.
- Cúng tang lễ: Thường cúng vào ban đêm hoặc buổi chiều.
- Cúng khao thọ, tân gia: Có thể cúng vào giờ đẹp, hợp với tuổi của gia chủ.
- Thời gian thắp hương: Sau khi thắp hương, bạn nên để hương cháy khoảng 15 – 20 phút, khi hương cháy được 2/3 là có thể khấn vái và làm lễ tạ.
Khoảng thời gian sau khi thắp hương
Sau khi thắp hương, bạn không nên vội vàng dọn dẹp ngay. Cần phải đợi cho làn khói hương bay đi hết, thể hiện sự thành tâm chờ đợi thần linh, tổ tiên “thịt” (nhận) lễ. Thông thường, thời gian chờ đợi này khoảng 30 phút đến 1 tiếng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt (như cúng khấn rất nhiều, hoặc cúng ở nơi có nhiều người cùng cúng), bạn có thể rút ngắn thời gian này xuống còn 15 – 20 phút, miễn sao thấy hương gần cháy hết là được.
Chi tiết các bước thực hiện thủ tục sau khi cúng
Để tránh nhầm lẫn, bạn có thể tham khảo quy trình chi tiết dưới đây. Đây là quy trình tổng quan, có thể linh hoạt thay đổi tùy theo tập quán của từng vùng miền.
Có thể bạn quan tâm: Top 5 Quy Trình Mua Bàn Thờ Chuẩn Nhất Hiện Nay
Bước 1: Chờ hương cháy hết
Đây là bước đầu tiên và cũng là bước quan trọng nhất. Sau khi thắp hương, bạn nên lui vào trong nhà, không nên đứng ngay trước bàn thờ hoặc mâm cúng để tránh làm cản trở khói hương bay lên. Chờ cho đến khi nén hương cháy gần hết (khoảng 2/3 que hương), lúc này bạn có thể tiến hành các bước tiếp theo.
Bước 2: Lễ tạ ơn
Trước khi di chuyển bất kỳ thứ gì trên mâm cúng, bạn nên làm một lễ tạ ơn简单. Gia chủ hoặc người đại diện đứng trước bàn thờ, chắp tay vái 3 vái hoặc lạy 3 lạy, miệng khấn: “Tạ ơn các cụ, tạ ơn thần linh đã chứng giám, đã nhận lễ của con”. Việc này thể hiện sự tri ân và xin phép thần linh, tổ tiên cho phép được hạ mâm cúng.
Bước 3: Hạ mâm cúng
Sau khi làm lễ tạ, bạn có thể bắt đầu hạ mâm cúng. Tuyệt đối không được để mâm cúng quá lâu, vừa không vệ sinh, vừa có thể thu hút côn trùng, ruồi nhặng. Khi hạ mâm cúng, cần nhẹ nhàng, tránh làm rơi vãi hoặc gây tiếng ồn lớn.
Bước 4: Xử lý lễ vật
Đây là bước gây nhiều tranh cãi nhất. Có hai quan điểm chính:
- Quan điểm 1: Dùng lại được tất cả các lễ vật (trừ vàng mã). Theo quan niệm dân gian, sau khi cúng xong, các lễ vật đã được thần linh, tổ tiên ban phước, ăn lại sẽ được “lộc”, cầu mong may mắn, tài lộc.
- Quan điểm 2: Chỉ dùng lại được các món chay (trái cây, xôi, chè…). Các món mặn (thịt, cá…) không nên dùng lại, đặc biệt là trong các ngày mùng 1, rằm, cúng cô hồn… Theo quan niệm này, các món mặn đã được dâng cúng cho thần linh, tổ tiên, nếu dùng lại sẽ không tôn trọng, có thể bị quở phạt.
Lời khuyên: Tùy theo niềm tin và tập tục gia đình, bạn có thể chọn cách phù hợp. Tuy nhiên, nếu gia đình có người lớn tuổi, nên tham khảo ý kiến của họ. Riêng đối với cúng cô hồn, tuyệt đối không được ăn lại các lễ vật đã cúng, nên mang đi cho hoặc vứt bỏ để tránh những điều không hay.
Bước 5: Hóa vàng mã
Hóa vàng mã là một phần không thể thiếu trong thủ tục sau khi cúng. Bạn cần lưu ý những điểm sau:
Có thể bạn quan tâm: Thủ Tục Lễ Cúng Đất Cuối Năm Chi Tiết Và Đúng Chuẩn Nhất
- Địa điểm đốt: Nên đốt ở một góc riêng, tránh xa các vật dụng dễ cháy, không đốt trong nhà hoặc gần cây cối. Tốt nhất là dùng một cái thau kim loại, đặt ở sân hoặc nơi thông thoáng.
- Cách đốt: Gom tiền vàng, quần áo mã vào một chỗ, dùng lửa đốt cho đến khi tro tàn. Tuyệt đối không dùng nước dập lửa khi vàng chưa cháy hết.
- Xử lý tro: Sau khi đốt xong, để tro nguội hoàn toàn (khoảng 1-2 tiếng), sau đó mang đi chôn ở gốc cây hoặc đổ xuống sông, hồ. Không nên vứt tro lung tung, đặc biệt là ở những nơi ô uế.
Bước 6: Dọn dẹp ban thờ
Sau khi đã xử lý xong lễ vật và vàng mã, việc cuối cùng là dọn dẹp ban thờ. Lấy một chiếc khăn sạch, nhúng nước ấm (hoặc nước rượu) để lau dọn bàn thờ, bát hương, lọ hoa… Thay nước cúng (nếu có) bằng nước sạch. Sắp xếp lại bài vị, di ảnh cho ngay ngắn. Việc lau dọn ban thờ nên được thực hiện thường xuyên, không chỉ sau mỗi lần cúng.
Những lưu ý quan trọng khi thực hiện thủ tục sau khi cúng
Để đảm bảo thủ tục sau khi cúng được suôn sẻ, bạn cần ghi nhớ một số điều sau:
- Tuyệt đối không được dùng tay không để bốc lễ vật: Khi hạ mâm cúng hay phân chia lễ vật, nên dùng muỗng, đũa hoặc găng tay sạch. Việc dùng tay không có thể coi là bất kính.
- Không được để trẻ con đùa giỡn lung tung: Khi đang làm thủ tục sau cúng, trẻ con không nên chạy nhảy, đùa giỡn gần bàn thờ hoặc mâm cúng.
- Tránh để chó, mèo đến gần: Chó, mèo là những con vật có dương khí, nếu đến gần mâm cúng hoặc bàn thờ có thể làm “dơ” lễ vật, mất đi sự linh thiêng.
- Nên làm vào ban ngày: Theo quan niệm dân gian, nên làm thủ tục sau khi cúng vào ban ngày (từ 6h – 18h). Tránh làm vào ban đêm, đặc biệt là sau 12h, vì đây là thời điểm âm khí thịnh, có thể không tốt.
- Lễ vật cúng xong có để được qua ngày không? Tùy từng loại lễ vật. Trái cây, xôi chè có thể để được 1-2 ngày nếu bảo quản tốt. Thức ăn mặn nếu không dùng ngay nên cho vào tủ lạnh để tránh ôi thiu. Tuy nhiên, theo quan niệm truyền thống, nên dùng hết hoặc xử lý hết trong ngày cúng.
Thủ tục sau khi cúng vào các ngày đặc biệt
Mỗi ngày cúng sẽ có những lưu ý riêng về thủ tục sau khi cúng. Dưới đây là một số ngày phổ biến:
Thủ tục sau khi cúng mùng 1, rằm
Đây là hai ngày quan trọng trong tháng, gia chủ thường cúng cơm chay hoặc cúng đồ mặn. Sau khi cúng xong:
- Lễ vật: Có thể dùng lại được tất cả các món chay. Riêng đồ mặn, tùy gia đình.
- Thời gian: Nên làm vào ban ngày.
- Lưu ý: Vào ngày rằm tháng 7 (cúng chúng sinh), thủ tục sau khi cúng sẽ khác một chút: không nên dùng lại bất kỳ lễ vật nào, nên mang đi cho hoặc vứt bỏ.
Thủ tục sau khi cúng khai trương, khánh thành
Đây là ngày vui, đánh dấu sự khởi đầu mới. Thủ tục sau khi cúng cũng cần chu đáo:
- Lễ vật: Sau khi cúng xong, gia chủ thường chia lộc cho nhân viên, khách mời, người thân. Ai cũng nên ăn một chút để nhận lộc.
- Hóa vàng: Cần đốt vàng mã cẩn thận,最好 dùng lò hóa vàng chuyên dụng.
- Thời gian: Có thể làm vào giờ đẹp đã chọn trước đó.
Thủ tục sau khi cúng tân gia, về nhà mới
Tương tự như cúng khai trương, sau khi cúng tân gia, gia chủ nên chia lộc cho mọi người trong gia đình và khách mời. Điều này giúp không khí thêm ấm cúng, sum vầy.
Có thể bạn quan tâm: Thủ Tục Lễ Cúng Trước Khi Làm Nhà Chi Tiết Từ A-z
Thủ tục sau khi cúng tang lễ
Đây là nghi lễ đặc biệt, mang màu sắc tang tóc. Thủ tục sau khi cúng tang lễ cần đúng quy cách:
- Thức ăn: Không nên dùng lại các món mặn đã cúng, nên chia cho hàng xóm hoặc người thân (nếu họ muốn).
- Thời gian: Tang lễ thường cúng vào ban đêm hoặc chiều tối, sau khi cúng xong nên dọn dẹp ngay trong đêm.
- Lưu ý: Gia đình tang quyến cần giữ thái độ nghiêm túc, không nên đùa giỡn khi dọn dẹp.
Một số câu hỏi thường gặp về thủ tục sau khi cúng
Dưới đây là giải đáp cho một số thắc mắc phổ biến mà nhiều người gặp phải:
1. Có nên ăn lại đồ cúng không?
Như đã chia sẻ ở trên, tùy theo niềm tin và loại lễ cúng. Nếu cúng gia tiên, thần linh, có thể dùng lại đồ chay. Nếu cúng cô hồn, tang lễ, không nên dùng lại. Theo thông tin tổng hợp từ chuaphatanlongthanh.com, việc ăn lại đồ cúng còn tùy thuộc vào quan niệm của từng gia đình, nhưng về mặt vệ sinh an toàn thực phẩm, bạn cần đảm bảo đồ ăn còn tươi ngon.
2. Đốt vàng mã xong nên làm gì với tro?
Tro vàng mã sau khi đốt xong, để nguội hoàn toàn, bạn có thể chôn ở gốc cây hoặc đổ xuống sông, hồ. Tuyệt đối không vứt tro lung tung, đặc biệt là ở những nơi ô uế.
3. Nếu cúng xong nhưng chưa kịp dọn có sao không?
Nếu vì lý do bận rộn mà chưa dọn ngay được, bạn nên che mâm cúng lại và tranh thủ dọn trong ngày. Tránh để qua đêm, vừa mất vệ sinh, vừa có thể bị chó mèo đụng vào.
4. Có cần thiết phải làm lễ tạ trước khi hạ mâm cúng?
Rất nên làm. Đây là cách thể hiện sự thành kính, cảm tạ thần linh, tổ tiên đã chứng giám và nhận lễ. Dù chỉ là một hành động đơn giản nhưng nó mang ý nghĩa lớn về mặt tâm linh.
Kết luận
Thủ tục sau khi cúng là một phần không thể thiếu trong phong tục tập quán của người Việt. Dù là cúng gia tiên, thần linh, hay cúng khai trương, tang lễ, việc tuân theo các bước cơ bản sẽ giúp nghi lễ được trọn vẹn, thể hiện được lòng thành kính và sự tôn trọng đối với thế giới tâm linh. Hy vọng những chia sẻ trên đây sẽ giúp bạn đọc có thêm kiến thức để chuẩn bị cho các nghi lễ của gia đình được chu đáo và đúng đắn hơn.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
