Tín ngưỡng thờ cúng cá Ông, hay còn gọi là cá voi, là một trong những truyền thống tâm linh đặc sắc và lâu đời nhất của cộng đồng ngư dân ven biển Việt Nam. Đây không chỉ đơn thuần là một tập tục mà còn là biểu tượng của lòng biết ơn, niềm tin vào sự che chở của thiên nhiên và là chỗ dựa tinh thần vững chắc cho những người con đất Việt bám biển mưu sinh. Tại thành phố Đà Nẵng, đặc biệt là ở các phường thuộc quận Sơn Trà, tín ngưỡng này vẫn còn được bảo tồn và phát triển mạnh mẽ, mang những màu sắc văn hóa riêng biệt.
Bài viết này sẽ đưa bạn đọc đi sâu vào tìm hiểu về nguồn gốc, ý nghĩa cũng như những nghi lễ đặc trưng của tục thờ cúng cá Ông tại quận Sơn Trà. Chúng ta sẽ cùng khám phá sự giao thoa văn hóa giữa người Việt và người Chăm, cũng như vai trò của các lăng miếu trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng ngư dân nơi đây.
Có thể bạn quan tâm: Tìm Hiểu Linh Phù Văn Cúng: Các Mẫu Văn Khấn Chuẩn Và Ý Nghĩa
Guồng quay văn hóa của người dân biển
Quận Sơn Trà, một trong những quận trung tâm của thành phố Đà Nẵng, không chỉ nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi gìn giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống. Để hiểu rõ hơn về tín ngưỡng thờ cúng cá Ông, trước hết chúng ta cần nhìn lại quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này, cũng như đời sống của những người dân sống bằng nghề biển.
Quá trình Nam tiến và hình thành làng chài
Vùng đất Sơn Trà trước đây là một phần của vương quốc Champa. Khoảng đầu thế kỷ XIV, sau khi vua Chăm là Chế Mân dâng hai châu Ô, Lý cho Đại Việt để cưới công chúa Huyền Trân, những đợt di dân người Việt đầu tiên đã có mặt tại đây. Quá trình này tiếp tục được thúc đẩy mạnh mẽ hơn trong cuộc Nam tiến của vua Lê Thánh Tông vào năm 1471, thu hút rất nhiều cư dân từ các tỉnh miền Bắc và miền Trung như Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình… đổ về định cư.
Đến thế kỷ XVI, khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Đàng Trong, các đợt di dân ngày càng gia tăng, biến mảnh đất này thành một vùng đất mới trù phú. Qua nhiều thế kỷ, với bao biến thiên thăng trầm của lịch sử, cư dân nơi đây đã xây dựng nên những làng mạc, quê hương và lưu giữ nhiều di tích văn hóa quý giá.
Nghề đi biển: Nguồn sống và cội nguồn của niềm tin
Quận Sơn Trà có một lợi thế đặc biệt về địa lý khi ba mặt giáp sông, biển, với ngư trường rộng lớn mở ra các tỉnh lân cận và kéo dài đến Vịnh Bắc Bộ, biển Nam Trung Bộ. Nguồn lợi thủy sản dồi dào, phong phú đã nuôi sống bao thế hệ ngư dân.
Nghề đi biển ở đây có hai hình thức chính: đi lộng (đánh bắt gần bờ, quanh năm) và đi khơi (đánh bắt xa bờ, theo chuyến). Dù là hình thức nào, công việc này cũng đòi hỏi sự mạo hiểm, đối mặt với thiên tai, bão tố. Chính những rủi ro, bất trắc trên biển khơi đã nuôi dưỡng niềm tin vào một thế lực siêu nhiên có thể che chở, bảo vệ con người. Và cá Ông, với hình ảnh oai nghiêm nhưng hiền lành, đã trở thành vị thần bảo trợ của những người con đất Việt.
Có thể bạn quan tâm: Những Điều Cần Biết Về Thế Giới Tâm Linh Và Thờ Cúng Trong Đời Sống Người Việt
Giá trị văn hóa và ý nghĩa tâm linh của tín ngưỡng thờ cúng cá Ông
Tín ngưỡng thờ cúng cá Ông không phải là một niềm tin mê tín dị đoan, mà là một biểu hiện cao đẹp của lòng biết ơn và tri ân đối với thiên nhiên. Nó thể hiện một triết lý nhân văn sâu sắc: con người và tự nhiên có mối quan hệ tương trợ, có qua có lại.
Nguồn gốc và sự tích cá Ông
Theo các tài liệu khoa học, cá voi là loài động vật có vú, sinh con và thở bằng phổi, có thể nặng đến 120-150 tấn. Chúng có tập tính bám theo thuyền đánh cá của ngư dân, nhất là khi có sóng to gió lớn, và chỉ rời thuyền khi gần bờ. Ngư dân quan sát thấy điều này và tin rằng cá Ông đang cố gắng dẫn đường, che ch cho họ khỏi những cơn bão dữ.
Sách “Đại Nam nhất thống chí” của Quốc sử quán triều Nguyễn đã mô tả cá Ông là loài “tính hiền lành hay cứu người”. Trong khi đó, “Thoại thực ký văn” của Trương Quốc Dụng kể lại rằng khi thuyền bè gặp nạn, cá Ông thường đội thuyền trên lưng đưa vào gần bờ. Những câu chuyện này được lưu truyền qua bao đời, củng cố niềm tin rằng cá Ông chính là vị thần biển cả.
Về mặt lịch sử, tín ngưỡng này có nguồn gốc từ văn hóa Champa. Trong thần thoại của người Chăm, cá voi là hóa thân của thần Cha-Aih-Va (sau này gọi là Po Riyah, thần Sóng biển), một vị thần bảo trợ cho những người lênh đênh trên biển. Khi người Việt di cư vào phương Nam, họ đã tiếp thu và hòa quyện tín ngưỡng này với văn hóa bản địa, tạo thành một tập tục đặc sắc của người Việt ven biển.
Mối quan hệ “cứu người thì người cứu ta”
Điều đặc biệt trong tín ngưỡng thờ cúng cá Ông là mối quan hệ hai chiều giữa con người và cá Ông. Không chỉ mong cầu sự che chở, ngư dân còn sẵn sàng giúp đỡ khi cá Ông bị mắc cạn, bị thương. Đây là minh chứng cho triết lý nhân quả “cứu người thì người cứu ta”, thể hiện sự gắn bó, hài hòa giữa con người với tự nhiên.
Có thể bạn quan tâm: Tác Bạch Dâng Cúng Pháp Y: Ý Nghĩa, Văn Khấn Và Quy Trình Chuẩn
Hệ thống lăng miếu và các nghi lễ thờ cúng
Hệ thống lăng miếu thờ cúng cá Ông là nơi thể hiện sự thành kính của ngư dân đối với vị thần bảo trợ. Tại quận Sơn Trà, các lăng miếu này không chỉ là công trình kiến trúc tâm linh mà còn là trung tâm văn hóa của cộng đồng.
Kiến trúc và vị trí các lăng Ông
Hiện nay, tại các phường Mân Thái, Phước Mỹ, Thọ Quang, Nại Hiên Đông, An Hải Tây, An Hải Đông đều có lăng thờ cá Ông. Các lăng thường được xây dựng gần biển hoặc gần sông, quay mặt về hướng Đông hoặc Tây để đón linh khí. Kiến trúc lăng thường bao gồm ba gian: tiền đường, chính điện và hậu tẩm, được xây dựng từ thời Nguyễn và nhiều lần tu sửa.
Nghi lễ Đại lễ 3 năm và các nghi thức chính
Lễ hội Cầu ngư là hoạt động văn hóa lớn nhất trong năm, được tổ chức vào những ngày khác nhau theo lịch âm. Các nghi lễ chính bao gồm:
- Lễ Nghinh Ông: Rước hồn Đức Ông và các vị thần từ đình, chùa, miếu trong làng về lăng để cùng tham dự hội.
- Lễ tế Âm linh và hát Bả trạo: Tế các vong linh oan khuất, sau đó có hai đội chèo cổ hát Bả trạo để cầu nguyện cho làng mạc yên vui, làm ăn thuận lợi.
- Lễ thỉnh văn, đọc văn tế: Bài văn tế được chuẩn bị công phu, kể lại quá trình hình thành vùng đất, ca ngợi công đức của cá Ông và các vị tiền hiền.
- Lễ tế Thần (Chánh lễ): Lễ quan trọng nhất với sự tham gia của chính quyền và đông đảo ngư dân.
Phần hội: Nơi giao lưu văn hóa của cộng đồng
Sau các nghi lễ trang trọng là phần hội sôi động với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao đặc sắc như lắc thúng, đua thuyền, kéo co dưới nước, bóng chuyền bãi biển, gánh cá, đan lưới và hát bài chòi. Các trò chơi này không chỉ để giải trí mà còn mang ý nghĩa “khuấy động thủy cung”, cầu mong mưa thuận gió hòa cho mùa vụ bội thu.
Có thể bạn quan tâm: Tuổi Thân Cúng Khai Trương Ngày Nào Tốt? Bí Quyết Chọn Ngày Giúp Việc Kinh Doanh Phất Lên Như Diều Gặp Gió
Giá trị và sự phát triển của tín ngưỡng trong thời hiện đại
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ và du lịch, đời sống của người dân Sơn Trà đã có nhiều thay đổi. Các làng chài cũ dần được thay thế bằng các khu chung cư khang trang, nhưng tín ngưỡng thờ cúng cá Ông vẫn được giữ gìn và phát huy.
Nó đã trở thành một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa của người dân Đà Nẵng, là nơi kết nối cộng đồng, giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn và truyền thống uống nước nhớ nguồn. Lễ hội Cầu ngư không chỉ là hoạt động tâm linh mà còn là một sản phẩm văn hóa du lịch độc đáo, thu hút du khách thập phương.
Tín ngưỡng thờ cúng cá Ông ở quận Sơn Trà là một minh chứng sinh động cho thấy sự giao thoa văn hóa và quá trình Nam tiến của dân tộc. Niềm tin này đã vượt qua ranh giới của một tập tục đơn thuần, trở thành biểu tượng của lòng dũng cảm, sự biết ơn và triết lý sống hài hòa với tự nhiên của người dân biển. Giữ gìn và bảo tồn tín ngưỡng này chính là giữ gìn một phần linh hồn của văn hóa Việt Nam.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 15, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
