Tổ sư các ngành nghề và ngày cúng là một phong tục truyền thống đẹp của người Việt Nam, thể hiện lòng biết ơn và sự thành kính đối với những người đã sáng lập và phát triển các nghề nghiệp. Đây là một nét văn hóa đặc sắc, được gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Việc thờ cúng tổ sư không chỉ là một nghi lễ mang tính tâm linh, mà còn là cách để các thế hệ sau nhớ về nguồn cội, trân trọng những giá trị mà cha ông để lại. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu chi tiết về nguồn gốc, ý nghĩa, các ngành nghề có truyền thống thờ cúng tổ sư cũng như ngày cúng tổ sư cụ thể. Qua đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về một phong tục truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Có thể bạn quan tâm: Tổng Quan Về Tổ Chức Cúng Dường Trai Tăng: Ý Nghĩa Và Các Bước Thực Hiện
Tổng quan về tập tục thờ cúng tổ sư
Tập tục thờ cúng tổ sư là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa – tâm linh của người Việt. Nó không chỉ đơn thuần là việc thờ cúng một cá nhân nào đó, mà còn là sự tri ân đối với công lao to lớn của các vị tổ sư đã có công khai sáng, truyền dạy và phát triển các ngành nghề. Đây là một truyền thống quý báu, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.
Khái niệm và ý nghĩa
Tổ sư (chữ Hán: 祖師) là thuật ngữ chỉ những người đã sáng lập ra một ngành nghề, một bộ môn khoa học hoặc một môn phái nào đó. Trong văn hóa Việt Nam, các vị tổ sư thường được tôn vinh như những anh hùng dân tộc, các bậc tiền bối có công lao to lớn đối với sự phát triển của một ngành nghề.
Việc thờ cúng tổ sư mang ý nghĩa sâu sắc:
- Đạo lý uống nước nhớ nguồn: Đây là biểu hiện cao đẹp của lòng biết ơn, sự thành kính đối với công lao của những người đi trước. Dù thành công đến đâu, con người cũng không thể quên người đã tạo ra cơ nghiệp.
- Gắn kết cộng đồng: Việc cùng nhau thờ cúng một vị tổ sư giúp các thành viên trong cùng một ngành nghề, một làng nghề có thêm sự gắn bó, đoàn kết. Các kỳ cúng tổ sư thường là dịp để mọi người sum họp, trao đổi kinh nghiệm và thắt chặt tình cảm.
- Nguyên tắc đạo đức: Thờ cúng tổ sư còn là một cách để giáo dục thế hệ sau về lòng hiếu thảo, sự tôn trọng đối với truyền thống và các giá trị văn hóa của dân tộc.
- Niềm tin tâm linh: Nhiều người tin rằng, việc thành kính thờ cúng tổ sư sẽ nhận được sự che chở, phù hộ cho công việc làm ăn tấn tới, gặp nhiều may mắn và tránh được những điều không may.
Nguồn gốc lịch sử
Tập tục thờ cúng tổ sư có nguồn gốc từ Trung Quốc và du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, đặc biệt là dưới thời kỳ phong kiến. Tuy nhiên, nó đã được người Việt tiếp thu và phát triển theo một cách riêng, phù hợp với văn hóa và tín ngưỡng của dân tộc.
Ban đầu, việc thờ cúng tổ sư chỉ được thực hiện trong cung đình, dành cho các vị vua chúa và các quan lại. Sau này, nó lan rộng ra dân gian và trở thành một phong tục phổ biến trong các làng nghề thủ công. Các nghệ nhân, thợ thuyền trong các ngành nghề như dệt may, gốm sứ, mộc, kim hoàn… đều có truyền thống thờ cúng tổ sư của riêng mình.
Ngày nay, dù xã hội đã có nhiều thay đổi, tập tục này vẫn được gìn giữ và phát triển. Nó không chỉ giới hạn trong các làng nghề mà còn mở rộng ra nhiều ngành nghề khác như y tế, giáo dục, văn học, nghệ thuật…
Các ngành nghề có truyền thống thờ cúng tổ sư
Không phải ngành nghề nào cũng có truyền thống thờ cúng tổ sư. Thông thường, tập tục này chỉ phổ biến ở những ngành nghề có lịch sử lâu đời, có tính đặc thù cao và có những vị tổ sư được công nhận rộng rãi. Dưới đây là một số ngành nghề tiêu biểu:
Nghề y (Thầy lang, Nam dược)
Ngành y là một trong những ngành có truyền thống thờ cúng tổ sư lâu đời và nghiêm cẩn nhất. Tổ sư của ngành y Việt Nam được thờ cúng phổ biến là Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724-1791). Ngài là một thầy thuốc danh tiếng, tác giả của bộ “Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh” – một tác phẩm y học đồ sộ và quý giá.
Ngoài ra, trong một số gia đình, dòng họ làm nghề y, họ còn thờ cúng các vị tổ sư của dòng họ mình. Việc thờ cúng tổ sư ngành y không chỉ là để tưởng nhớ công lao của các vị tiền bối mà còn là để nhắc nhở các thế hệ y bác sĩ về y đức, về lương tâm và trách nhiệm của người thầy thuốc đối với bệnh nhân.
Nghề mộc (Gỗ)
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Tổ Chức Tiệc Sinh Nhật Ấm Cúng Tại Nhà Và Không Gian Riêng Tư
Nghề mộc là một trong những nghề thủ công truyền thống lâu đời của người Việt. Tôn sư của nghề mộc là Trần Quốc Khái. Tương truyền, ông là một người thợ mộc tài ba, đã có công truyền dạy nghề cho nhiều người.
Việc thờ cúng tổ sư nghề mộc thường được thực hiện tại các xưởng mộc, làng nghề hoặc trong chính gia đình của những người thợ. Vào ngày cúng tổ, các nghệ nhân sẽ chuẩn bị mâm cỗ cúng và làm các nghi lễ để tạ ơn tổ sư đã phù hộ cho công việc làm ăn thuận lợi.
Nghề gốm sứ
Nghề gốm sứ cũng là một ngành nghề thủ công truyền thống có từ lâu đời. Tuy nhiên, việc xác định tổ sư của nghề gốm sứ lại có nhiều dị bản. Một số làng gốm truyền thống như Bát Tràng (Hà Nội) thường thờ cúng Thánh Gióng (Phùng Hưng) hoặc Chú Cả.
Tuy nhiên, ở một số làng gốm khác, các nghệ nhân lại thờ cúng các vị tổ sư của làng mình. Dù là ai, thì việc thờ cúng tổ sư trong ngành gốm sứ cũng thể hiện sự tri ân đối với những người đã có công khai sáng và phát triển nghề.
Nghề dệt may
Tổ sư của ngành dệt may là Bà Vải (hay còn gọi là Bà Xơ). Tương truyền, Bà Vải là người đã có công dạy cho người dân cách trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải. Bà được coi là vị thần bảo hộ cho ngành dệt may.
Trong các làng dệt lụa truyền thống như Vạn Phúc (Hà Nội), việc thờ cúng Bà Vải được thực hiện rất nghiêm cẩn. Vào ngày cúng tổ, các nghệ nhân sẽ làm lễ và cầu mong cho ngành dệt may của làng mình ngày càng phát triển.
Nghề kim hoàn (Vàng bạc đá quý)
Tổ sư của ngành kim hoàn là Lý Thân. Tương truyền, ông là một người thợ kim hoàn tài ba, đã có công phát minh ra nhiều kỹ thuật chế tác vàng bạc đá quý.
Việc thờ cúng tổ sư ngành kim hoàn thường được thực hiện tại các tiệm vàng, các cơ sở sản xuất và kinh doanh vàng bạc. Đây là một trong những ngành nghề có truyền thống thờ cúng tổ sư rất đặc biệt.
Nghề in
Tổ sư của ngành in là Lê Văn Hưu. Tuy nhiên, theo một số tài liệu khác, tổ sư của ngành in lại là Trần Quốc Khái (cũng là tổ sư của nghề mộc). Điều này có thể giải thích do trước đây, nghề in và nghề mộc có mối liên hệ chặt chẽ với nhau (in sách gỗ).
Nghề thể thao (Võ thuật)
Trong các môn phái võ thuật truyền thống, việc thờ cúng tổ sư là một nghi lễ không thể thiếu. Tùy từng môn phái mà tổ sư sẽ khác nhau. Ví dụ, trong môn phái Vovinam, tổ sư là Nguyễn Lộc. Trong các môn phái khác, các võ sư sẽ thờ cúng các vị tổ sư khai sáng ra môn phái của mình.
Việc thờ cúng tổ sư trong võ thuật không chỉ là để tưởng nhớ công lao của các vị khai sáng mà còn là để giáo dục học trò về tinh thần thượng võ, lòng nhân ái và sự tôn trọng đối với sư phụ.
Có thể bạn quan tâm: 15+ Ý Tưởng Tổ Chức Sinh Nhật Vui Và Ấm Cưng Cho Người Thân
Nghề văn (Văn chương, Báo chí)
Tổ sư của ngành văn là Chu Văn An. Ngài là một nhà giáo, nhà văn, nhà chính trị lỗi lạc của dân tộc. Ông được coi là “người thầy của muôn đời” và là biểu tượng cho sự nghiệp giáo dục và văn chương của Việt Nam.
Việc thờ cúng tổ sư ngành văn thường được thực hiện trong các trường học, các nhà xuất bản hoặc trong các gia đình có truyền thống làm văn chương, báo chí.
Nghề kiến trúc
Tổ sư của ngành kiến trúc là Lý Thân. Đây cũng là tổ sư của ngành kim hoàn. Lý Thân là một nhà kiến trúc sư, nhà khoa học và nhà chính trị gia lỗi lạc của thời Lý.
Nghề làm tranh dân gian
Tổ sư của các làng tranh dân gian như tranh Đông Hồ, tranh Kim Hoàng là Lão Bà. Tương truyền, Lão Bà là người đã có công dạy cho người dân cách làm tranh.
Ngày cúng tổ sư các ngành nghề
Ngày cúng tổ sư là một ngày lễ quan trọng của mỗi ngành nghề. Tuy nhiên, không có một ngày cúng chung cho tất cả các ngành. Mỗi ngành nghề sẽ có một ngày cúng khác nhau, thường gắn liền với ngày sinh hoặc ngày hóa của vị tổ sư.
Ngày cúng tổ sư ngành y (Hải Thượng Lãn Ông)
Ngày cúng tổ sư ngành y là ngày 18 tháng 2 Âm lịch. Đây là ngày sinh của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Vào ngày này, các thầy thuốc, bác sĩ và những người làm trong ngành y sẽ tổ chức cúng tổ sư để tưởng nhớ công lao của ngài.
Ngày cúng tổ sư ngành mộc
Ngày cúng tổ sư ngành mộc là ngày 13 tháng 2 Âm lịch. Đây là một truyền thống tốt đẹp được các nghệ nhân làng mộc gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Ngày cúng tổ sư ngành gốm sứ
Ngày cúng tổ sư ngành gốm sứ thường được tổ chức vào ngày 15 tháng 2 Âm lịch. Vào ngày này, các nghệ nhân làng gốm sẽ làm lễ cúng tổ sư tại đình làng hoặc tại các xưởng gốm.
Có thể bạn quan tâm: Gợi Ý 10 Ý Tưởng Cho Lễ Đính Hôn Ấm Cúng Và Đáng Nhớ
Ngày cúng tổ sư ngành dệt may
Ngày cúng tổ sư ngành dệt may là ngày 12 tháng 2 Âm lịch. Đây là ngày mà các nghệ nhân làng dệt lụa tổ chức cúng Bà Vải.
Ngày cúng tổ sư ngành kim hoàn
Ngày cúng tổ sư ngành kim hoàn là ngày 14 tháng 2 Âm lịch. Vào ngày này, các tiệm vàng, cơ sở sản xuất vàng bạc sẽ làm lễ cúng tổ sư để cầu mong cho công việc làm ăn thuận lợi.
Ngày cúng tổ sư ngành in
Ngày cúng tổ sư ngành in là ngày 16 tháng 2 Âm lịch. Đây là ngày các nhà in, nhà xuất bản tổ chức cúng tổ sư.
Ngày cúng tổ sư ngành võ
Ngày cúng tổ sư ngành võ thường không có một ngày cố định mà phụ thuộc vào từng môn phái. Tuy nhiên, nhiều môn phái thường chọn ngày mùng 1 hoặc ngày rằm hàng tháng để làm lễ cúng tổ sư.
Ngày cúng tổ sư ngành văn
Ngày cúng tổ sư ngành văn là ngày 20 tháng 12 Âm lịch. Đây là ngày giỗ của Chu Văn An.
Các nghi lễ cúng tổ sư
Mâm cúng tổ sư thường bao gồm:
- Mâm ngũ quả: Các loại quả tươi, đẹp, tượng trưng cho năm mùa.
- Hoa tươi: Hoa cúc, hoa lay ơn…
- Nhang đèn: Nhang thơm, nến, đèn dầu.
- Xôi, chè: Xôi trắng, chè đậu…
- Cỗ mặn: Gà luộc, thịt lợn quay, bánh chưng, giò chả…
- Rượu, nước trà.
Ngoài ra, tùy từng ngành nghề mà mâm cúng có thể có thêm các vật dụng đặc thù. Ví dụ, mâm cúng tổ sư ngành mộc có thể có thêm các dụng cụ làm mộc đã qua sử dụng; mâm cúng tổ sư ngành y có thể có thêm các vị thuốc…
Lễ cúng thường được tiến hành vào buổi sáng. Người đứng ra làm lễ thường là người có uy tín trong ngành hoặc trưởng họ. Sau khi cúng, mọi người sẽ cùng nhau thụ lộc và bàn bạc về các công việc của ngành.
Kết luận
Tổ sư các ngành nghề và ngày cúng là một truyền thống văn hóa đẹp, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Việc thờ cúng tổ sư không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là cách để các thế hệ sau nhớ về nguồn cội, trân trọng những giá trị mà cha ông để lại. Hy vọng rằng bài viết này đã cung cấp cho bạn những thông tin bổ ích về tổ sư các ngành nghề và ngày cúng, từ đó bạn có thể hiểu rõ hơn và có cái nhìn sâu sắc hơn về một phong tục truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
