Trong suốt chiều dài lịch sử, tư tưởng Phật giáo đã để lại dấu ấn sâu sắc trong đời sống tinh thần và văn hóa của người Việt. Từ thời kỳ đầu du nhập vào đất nước khoảng thế kỷ II sau Công nguyên, đạo Phật không chỉ là một tôn giáo mà còn trở thành một hệ tư tưởng triết học có sức ảnh hưởng lớn, góp phần định hình nên bản sắc văn hóa dân tộc. Dù trải qua nhiều biến đổi thăng trầm, Phật giáo vẫn luôn song hành cùng các học thuyết tư tưởng khác như Nho giáo, Đạo giáo, và sau này là chủ nghĩa Mác – Lênin, tạo nên một bức tranh tinh thần đa dạng và phong phú cho xã hội Việt Nam. Việc tìm hiểu về tư tưởng Phật giáo và ảnh hưởng của nó không chỉ giúp chúng ta nhìn nhận rõ hơn về quá khứ mà còn định hướng cho sự phát triển nhân cách và tư duy con người trong tương lai.
Có thể bạn quan tâm: Kệ Để Tượng Phật: Hướng Dẫn Chọn Mua Chuẩn Phong Thủy, Đẹp Bền
Tư Tưởng Triết Học Cơ Bản Của Phật Giáo
Tư tưởng Phật giáo được xây dựng trên nền tảng của ba bộ kinh lớn, gọi là Tam tạng: Tạng Luật, Tạng Kinh và Tạng Luận. Trong đó, tư tưởng triết học Phật giáo thể hiện rõ trên hai phương diện chính: Bản thể luận và Nhân sinh quan, chứa đựng những yếu tố duy vật và biện chứng chất phác.
Thế Giới Vô Thường Và Luật Nhân Quả
Theo Phật giáo, các sự vật và hiện tượng trong vũ trụ (gọi là “pháp”) là vô thủy, vô chung, luôn trong quá trình biến đổi liên tục, hay còn gọi là “vô thường”. Không có một vị thần nào sáng tạo ra vạn vật, mà tất cả đều nằm trong mối liên hệ, tác động qua lại và qui định lẫn nhau. Tư tưởng này thể hiện rõ trong tác phẩm “Thanh dung thực luận”, khi Phật giáo bác bỏ quan niệm về một “Đại tự nhiên” là bản thể chân thực bất biến, mà khẳng định rằng toàn bộ chư pháp đều chi phối bởi luật nhân quả, biến hoá vô thường, không có cái bản ngã cố định hay thực thể tồn tại vĩnh viễn.
Luật nhân quả là nền tảng của thuyết “nhân duyên”, trong đó có ba khái niệm chủ yếu: Nhân, Quả và Duyên. Nhân là cái phát động ra vật gây ra kết quả; Quả là cái tập lại từ Nhân; Duyên là điều kiện, mối liên hệ giúp Nhân tạo ra Quả. Ví dụ, hạt lúa là quả của cây lúa đã thành, mà lại là nhân của cây lúa sắp thành, và để hạt lúa nảy mầm, cần có Duyên như đất, nước, không khí, ánh sáng.
Thuyết Thập Nhị Nhân Duyên
Phật giáo giải thích sự biến hoá vô thường của thế giới sinh vật thông qua thuyết “Thập Nhị Nhân Duyên” (mười hai quan hệ nhân duyên), được coi là cơ sở của mọi biến đổi trong thế giới hiện sinh. Mười hai nhân duyên bao gồm: Vô minh (mông muội), Hành (suy nghĩ và hành động), Thức (ý thức), Danh sắc (tên và hình), Lục xứ (sáu cảm giác), Xúc (tiếp xúc), Thụ (tiếp thu), Ái (yêu, khát vọng), Thủ (chiếm đoạt), Hữu (ham muốn), Sinh (hiện hữu) và Lão tử (già và chết). Mười hai nhân duyên như nước chảy kế tiếp nhau không bao giờ cạn, không bao giờ ngừng, tạo nên vòng luân hồi sinh tử.
Cái Tôi Sinh Lý Và Tâm Lý
Thế giới của chúng sinh cũng do nhân duyên kết hợp mà thành, gồm hai thành phần: Phần sinh lý (thể xác, hình chất với yếu tố “sắc” – địa, thủy, hỏa, phong) và phần tâm lý (tinh thần, linh hồn với yếu tố “tâm” – thụ, tưởng, hành, thức). Hai thành phần này tạo nên ngũ uẩn do Nhân – Duyên tạo thành mỗi sinh vật cụ thể. Các yếu tố của ngũ uẩn cũng luôn luôn biến hoá theo qui luật nhân duyên không ngừng, nên mọi sinh vật cũng chỉ là vụt mất, vụt còn, không có sự vật riêng biệt, cố định.
Tứ Diệu Đế Và Bát Chính Đạo
Sau khi lý giải được nỗi khổ ở cuộc đời con người là do “thập nhị nhân duyên” làm cho con người rơi vào bể trầm luân, Phật giáo chủ trương tìm con đường diệt khổ thông qua Tứ diệu đế (bốn sự thật chắc chắn): Khổ đế (con người sinh ra là khổ), Tập đế (tập hợp, tụ tập lại mà thành nỗi khổ), Diệt đế (thoát khỏi nghiệp chướng, luân hồi, sinh tử) và Đạo đế (con đường diệt khổ, phải theo đế diệt khổ, phải đào sâu suy nghĩ trong thế giới nội tâm).
Để thực hiện Đạo đế, Phật giáo trình bày 8 con đường hay 8 nguyên tắc (Bát chính đạo): Chính kiến (nhận thức đúng), Chính tư duy (suy nghĩ đúng đắn), Chính nghiệp (hành động chân chính), Chính ngữ (nói đúng), Chính mệnh (sống trung thực), Chính tịnh tiến (nỗ lực, siêng năng), Chính niệm (hướng về đạo lý chân chính) và Chính định (kiên định tập trung tư tưởng). Để thực hiện được “Bát chính đạo”, cần thực hiện “Ngũ giới” (năm điều răn) và “Lục độ” (sáu phép tu): Bố thí, Trí giới, Nhẫn nhục, Tịnh tiến, Thiền định và Bát nhã.
Có thể bạn quan tâm: Phật Bản Mệnh Tuổi Mùi 1991: Ý Nghĩa, Cách Thờ Cúng & Lợi Ích
Phật Giáo Tại Việt Nam: Sự Gắn Kết Với Văn Hóa Dân Tộc
Phật giáo du nhập vào Việt Nam khoảng thế kỷ II sau Công nguyên và nhanh chóng trở thành một tôn giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của người Việt. Sự gắn kết giữa Phật giáo và văn hóa dân tộc thể hiện rõ qua nhiều khía cạnh.
Sự Hoà Hợp Với Tín Ngưỡng Dân Gian
Phật giáo là một tôn giáo gần gũi và dễ hoà hợp với tín ngưỡng dân gian người Việt. Ở miền Bắc, đặc điểm đó càng nổi bật. Nếu đặc điểm tôn giáo Việt Nam là sự thờ cúng tổ tiên thì Phật hay Quan Âm cũng được coi là một thứ tổ tiên trong tâm thức dân gian. Nếu đặc điểm của tôn giáo Việt Nam là sự thờ thần thì Phật hay Quan Âm cũng trở thành một vị thần, phật điện cũng trở thành thần điện. Chính vì gần gũi và dễ hòa hợp nên tín ngưỡng đạo Phật và tín ngưỡng thờ thần của người Việt có nhiều nét giống nhau song không phải là một.
Bụt Và Phật: Sự Gần Gũi Với Người Nghèo
Trong tâm thức dân gian Việt Nam, Bụt giống Phật ở lòng từ bi, bác ái, vị tha đối với những người bị áp bức bóc lột. Nhưng Bụt khác Phật ở chỗ bất kỳ người nghèo nào gặp tai nạn, gặp áp bức bất công mà cần tới bụt, bụt lập tức xuất hiện ngay để cứu vớt. Còn Phật gần gũi, công bằng với tất cả chúng sinh vì phật không hề chia cấp bậc. Với phật, còn cả một niềm từ bi bác ái, không có hằn học, oán ghét, thù hận. Đó cũng là điều phù hợp với nếp nghĩ của người Việt.
Phật Giáo Và Lòng Nhân Đạo
Phật kêu gọi sự tự giác không những để giải quyết nỗi khổ của mình mà còn phải cứu nhân độ thế. Chắc chắn trong tư duy của người dân bình thường, chưa ai băn khoăn tìm hiểu thế nào là bản ngã, mà chỉ thấy ở đây một chủ nghĩa nhân đạo lớn lao. Tâm lý dân gian Việt Nam ta thiên về sự cân bằng, sự bù đắp. Nỗi khổ hôm nay phải được đền bù bằng sự sung sướng ngày mai. Phật giáo cũng hứa hẹn với con người sự đền bù không do quyền phép nào, mà do chính nỗ lực của bản thân mình.
Phật Giáo Trong Đời Sống Làng Xã
Phật giáo biết bám lấy làng xã bằng nhiều hoạt động cụ thể có tổ chức, kết hợp với tín ngưỡng bản địa, hội hè. Nhà sư và ngôi chùa có vai trò quan trọng trong đời sống dân gian cổ truyền. Ở Bắc Bộ trước đây hầu như làng nào cũng có chùa. Ngoài thờ Phật, chùa còn thêm tín ngưỡng dân gian thờ thần tiên, thờ các vị tướng có công với nước. Ngôi chùa trở thành một trung tâm văn hoá làng. Có thể nói Phật giáo đã góp phần làm phong phú thêm nền văn hoá dân tộc.
Ảnh Hưởng Của Phật Giáo Trong Thời Đại Hiện Đại
Trong thời đại hiện nay, khi khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ và xu thế toàn cầu hoá thể hiện ngày càng rõ nét, ảnh hưởng của Phật giáo đối với xã hội Việt Nam có những biến đổi nhất định.
Có thể bạn quan tâm: Những Bài Kinh Phật Hay Nhất Dành Cho Người Mới Bắt Đầu
Phật Giáo Và Thế Hệ Trẻ
Chúng ta có thể thấy rằng tư tưởng Phật giáo có ảnh hưởng ít nhiều đến đời sống của thanh thiếu niên hiện nay. Ở các trường phổ thông, tổ chức đoàn, đội luôn phát động các phong trào nhân đạo như “Lá lành đùm lá rách”, “quỹ giúp bạn nghèo vượt khó”, “quỹ viên gạch hồng”… Ngay từ nhỏ các em học sinh đã được giáo dục tư tưởng nhân đạo, bác ái, giúp đỡ người khác mà cơ sở của nền tảng ấy là tư tưởng giáo lý nhà Phật đã hoà tan với giá trị truyền thống của con người Việt Nam.
Lên đến cấp III và vào Đại học, những thanh thiếu niên có những hoạt động thiết thực hơn. Việc giúp đỡ người khác không phải hạn chế ở việc xin bố mẹ tiền để đóng góp mà có thể bằng chính kiến thức, sức lực của mình. Sự đồng cảm với những con người gặp khó khăn, những số phận bất hạnh cô đơn, cộng với truyền thống từ bi, bác ái đã giúp những học sinh, sinh viên còn ngồi trên ghế nhà trường có đủ nghị lực và tâm huyết để lập ra những kế hoạch, tham gia vào những hoạt động thiết thực như hội chữ thập đỏ, hội tình thương, các chương trình phổ cập văn hoá cho trẻ em nghèo, chăm nom các bà mẹ Việt Nam nghèo…
Những Thách Thức Trong Thời Đại Mới
Tuy nhiên, trong khi có những thanh niên, sinh viên còn khó khăn đã dồn hết sức mình để học tập cống hiến cho đất nước thì vẫn còn một số bộ phận thanh niên ăn chơi, đua đòi, làm tiêu tốn tiền bạc của cha mẹ và đất nước. Tối đến, người ta bắt gặp ở các quán bar, sàn nhảy những cô chiêu, cậu ấm đang đốt tiền của bố mẹ vào những thú vui vô bổ. Rồi những học sinh, sinh viên lầm đường lỡ bước vào ma tuý, khiến cho bao gia đình tan nát, biết bao ông bố bà mẹ cay đắng nhìn những đứa con của mình bị chịu hình phạt trước pháp luật.
Sự Khác Biệt Giữa Phật Giáo Và Chủ Nghĩa Cộng Sản
Do nhiều nguyên nhân nhưng trước hết với sự xâm nhập của nhiều trào lưu tư tưởng, học thuyết Phương Tây vào nước ta cách đây vài ba thế kỷ. Đặc biệt là sự giác ngộ lý luận Mác – Lênin, chủ nghĩa cộng sản của giai cấp công nhân và quần chúng nhân dân lao động đã tạo tiền đề xây dựng hệ thống tư tưởng, nguyên tắc hành động cho phong trào cách mạng của nhân dân Việt Nam. Chính vì vậy, thanh thiếu niên, chúng ta ngày nay khi rời ghế nhà trường được trang bị không những kiến thức để làm việc mà còn cả kiến thức về lý luận chính trị.
Điều này giúp ta nhận thức được về cơ bản giữa mô hình lý tưởng nhân đạo của Phật giáo và chủ nghĩa cộng sản là: Một bên là duy tâm, một bên duy vật. Một bên diệt dục triệt để bằng ý chí và coi dục là căn nguyên của mọi tội lỗi, một bên thì cố gắng thoả mãn nhu cầu ngày càng tăng của con người bằng lao động với năng suất và chất lượng cao nhằm cải tạo thế giới, coi đó là tiêu chuẩn đánh giá tính nhân đạo thực sự tiến bộ của xã hội.
Những Hạn Chế Của Phật Giáo Trong Thời Đại Hiện Đại
Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, mọi lĩnh vực trong đời sống con người đều có bước nhảy vọt. Trong khi đó, theo giáo lý nhà Phật con người trở nên không có tham vọng tiến thân, bằng lòng với những gì mình đã có, sống nhẫn nhục, không đấu tranh, hướng tới cõi niết bàn khi cuộc sống trần gian đã chấm dứt. Như vậy đạo đức Phật giáo đã tách con người ra khỏi điều kiện thực tiễn của xã hội, làm cho con người có thái độ chấp nhận chứ không phải là cải tạo thế giới.
Các chương trình xã hội của Phật giáo không phải cải tạo lại điều kiện sống mà chỉ để cố san bằng xã hội bằng đạo đức, trong xã hội đó ai cũng từ bi, bác ái, hỉ xả, nhẫn nhục… Đạo đức xuất thể của Phật giáo là chạy trốn nhu cầu bản năng chứ không phải chế ngự thiên nhiên, bắt nó phục vụ cho mình. Các nhu cầu về thể xác thì bị coi là trần tục, kém đạo đức, nhất là trong cuộc sống ngày nay, khi mà con người đã đạt được một trình độ nhất định, quan niệm trên càng không thể chấp nhận được.
Những Biểu Hiện Sai Lệch Trong Việc Tín Ngưỡng Phật Giáo
Có thể bạn quan tâm: Nhân Sinh Quan Phật Giáo Trong Kinh Pháp Cú
Chúng ta cũng nhận thấy rằng, ngày nay trong số những người đi chùa, nhiều người không có đủ tri thức về Phật giáo cho nên khó có thể giáo dục đạo Phật một cách tự giác, tích cực trong xã hội và gia đình. Người dân lên chùa thường quá chú trọng đến lễ vật, đến các ham muốn tầm thường. Do không được giáo dục đầy đủ, đúng đắn giáo lý nhà Phật, số đông thanh thiếu niên đã đua theo thị hiếu của mọi người. Họ đến chùa cúng bái, thắp hương vái xin Phật, Bồ Tát, La Hán phù hộ độ trì cho họ đạt được mong muốn của mình.
Những mong muốn ấy thường là chuyện học hành, tình cảm, sức khoẻ, vật chất… hoặc hơn nữa, họ coi đến chùa chỉ là hình thức đi chơi, giải trí với bạn bè kèm theo đó là sự thiếu nghiêm túc trong ăn mặc, đi đứng, nói năng. Số lượng học sinh, sinh viên nói riêng cũng như số lượng người dân đi chùa gần đây càng đông, song xem ra ý thức cầu thiện, cầu mạnh về nội tâm còn quá ít so với những mong muốn tư lợi.
Những Giá Trị Tích Cực Và Cần Phát Huy
Dù còn những hạn chế song chúng ta không thể phủ nhận những giá trị đạo đức to lớn mà Phật giáo đã mang lại. Đặc trưng hướng nội của Phật giáo giúp con người tự suy ngẫm về bản thân, cân nhắc các hành động của mình để không gây ra đau khổ bất hạnh cho người khác. Nó giúp con người sống thân ái, yêu thương nhau, xã hội yên bình.
Giá Trị Nhân Đạo Và Từ Bi
Tư tưởng nhân đạo, bác ái, giúp đỡ người khác mà cơ sở của nền tảng ấy là tư tưởng giáo lý nhà Phật đã hoà tan với giá trị truyền thống của con người Việt Nam. Lòng thương yêu, đùm bọc lẫn nhau giữa mọi người, lòng thương yêu giúp đỡ mọi người qua cơn hoạn nạn mà không chút nghĩ suy, tính toán là những giá trị tốt đẹp mà Phật giáo đã góp phần tạo nên.
Giá Trị Hướng Nội Và Tự Hoàn Thiện
Đặc trưng hướng nội của Phật giáo giúp con người tự suy ngẫm về bản thân, cân nhắc các hành động của mình để không gây ra đau khổ bất hạnh cho người khác. Nó giúp con người sống thân ái, yêu thương nhau, xã hội yên bình. Việc khai thác sự đóng góp tích cực của Phật giáo nhằm xây dựng đạo đức nhân văn toàn thiện hơn, tự giác cao hơn là một mục tiêu chiến lược.
Kết Luận Và Định Hướng Phát Triển
Qua việc tìm hiểu vấn đề chúng ta phần nào hiểu thêm được tư tưởng của Phật giáo. Phật giáo là để độ sinh chứ không phải độ tử, giúp cho chúng ta thức tỉnh, bỏ ác làm lành, vượt qua mọi khổ đau phiền muộn ngay ở trong hiện tại để có một cuộc sống hạnh phúc, an lạc cho dù còn nhiều thiếu thốn về vật chất hay bất cứ một yếu tố khách quan nào đưa lại.
Dù còn những hạn chế song chúng ta không thể phủ nhận những giá trị đạo đức to lớn mà Phật giáo đã mang lại. Việc khai thác hạt nhân tích cực hợp lý của Đạo Phật nhằm xây dựng nhân cách con người Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ, là một mục tiêu chiến lược đòi hỏi sự kết hợp giáo dục tổng hợp của xã hội – gia đình – nhà trường – bản thân cá nhân, một sự kết hợp tự giác tích cực cả truyền thống và hiện đại.
Chúng ta tin tưởng vào một thế hệ trẻ hôm nay và mai sau cường tráng về thể chất, phát triển về trí tuệ, phong phú về tinh thần, đạo đức tác phong trong sáng, kế thừa truyền thống cha ông cũng như những giá trị nhân bản Phật giáo sẽ góp phần bảo vệ và xây dựng xã hội ngày càng ổn định, phát triển.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 30, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
