Tục cúng cơm mới không chỉ là một nghi lễ thông thường mà còn là bản sắc văn hóa đặc sắc của người La Ha. Nguồn ảnh: VOV5.
Tục cúng cơm mới của người La Ha là một nghi lễ truyền thống mang đậm dấu ấn văn hóa tâm linh, được lưu giữ qua bao thế hệ. Đây không chỉ là cách thức để con người tạ ơn các đấng thần linh, ông bà tổ tiên đã ban cho một mùa màng bội thu mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình, dòng họ sum vầy, thắt chặt tình đoàn kết. Nghi lễ này còn ẩn chứa những quy tắc riêng biệt, những món ăn đặc trưng mà không phải ai cũng hiểu rõ. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu chi tiết về ý nghĩa, quy trình và những lưu ý trong tục cúng cơm mới của đồng bào người La Ha.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Cá Lóc Vía Chủ Đất: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Cách Thức Thực Hiện
Tổng quan về tục cúng cơm mới của người La Ha
Người La Ha là một dân tộc thiểu số sinh sống chủ yếu ở các tỉnh miền Tây Bắc Việt Nam như Sơn La, Lai Châu. Cuộc sống của họ gắn liền với nương rẫy, vì vậy các phong tục tập quán cũng đều xoay quanh vòng quay của mùa vụ. Tục cúng cơm mới (hay còn gọi là Lễ hội mùa vàng) là một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong năm.
Theo các nghiên cứu văn hóa dân gian, đây là nghi lễ để bày tỏ lòng thành kính, biết ơn của con cháu đối với ông bà, tổ tiên, thổ công thổ địa đã phù hộ, che chở cho nương rẫy được “xanh tốt”, mang về một vụ mùa bội thu. Nó không chỉ là lời cảm tạ mà còn là lời cầu mong cho những mùa sau tiếp tục được “no ấm”, “đầy bồ”.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Cá Lóc Nướng Từ Đâu Ra: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Những Điều Cần Biết
Thời gian và nghi thức chuẩn bị
Thời gian diễn ra lễ cúng cơm mới thường phụ thuộc vào chu kỳ sinh trưởng của cây lúa. Thông thường, nghi lễ này được tổ chức vào khoảng tháng 9, tháng 10 dương lịch khi những thửa nương đã ngả màu vàng rực, báo hiệu một mùa gặt hái sắp bắt đầu.
Chuẩn bị nguyên liệu
Việc chuẩn bị cho lễ cúng cơm mới là công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ và thành tâm của các thành viên trong gia đình. Dưới đây là các bước chuẩn bị quan trọng:
- Lựa chọn lúa nếp: Gia chủ hoặc người mẹ/con dâu trưởng sẽ trực tiếp ra nương cắt những bông lúa nếp còn xanh non để làm cốm (gọi là Na mẫu). Khi lúa đã chín kỹ hơn, họ cắt về đồ xôi cho thóc nứt rồi phơi nắng vừa phải. Nếu phơi quá khô, khi giã gạo sẽ bị nát, ăn không ngon.
- Chuẩn bị lễ vật: Lễ vật cúng cơm mới rất phong phú, bao gồm:
- Một con gà.
- Một con vịt.
- Một con lợn (hoặc một miếng thịt lớn).
- Một chum rượu cần.
- Rượu trắng.
- Xôi, cốm.
- Các loại rau, măng, hoa quả và nông sản do gia đình làm ra.
- Chuẩn bị “Mạ cong”: Đây là gạo giã từ thóc xôi chín, sau đó đem phơi khô. Đây là một trong những sản phẩm không thể thiếu trong mâm cúng.
Lễ cúng lúa mới tại nương
Trước khi chính thức thu hoạch lúa về nhà, gia chủ sẽ làm một lễ cúng nhỏ ngay tại góc nương. Mục đích của lễ cúng này là để cảm tạ “ma nương” (thổ công của nương lúa) đã phù hộ cho cây lúa sinh trưởng tốt. Đồ lễ thường chỉ đơn giản là một con gà, một con vịt, được làm chín tại nhà và mang lên nương đặt ở một góc nào đó. Ông mo (người thực hiện nghi lễ) sẽ được mời đến để cúng gọi các thần linh về thụ hưởng và cầu mong cho việc gặt hái được thuận lợi.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Cháo Vãng Sinh: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Những Điều Cần Biết
Quy trình cúng cơm mới tại gia đình
Sau khi đã cúng lúa mới ở nương xong, gia chủ sẽ tiến hành làm lễ cúng cơm mới long trọng hơn tại nhà.
Sắp xếp mâm cúng
Mâm cúng cơm mới của người La Ha được đặt ngay giữa nhà sàn. Ngoài các lễ vật đã chuẩn bị như gà, vịt, lợn, rượu cần, rượu trắng, hoa quả, thì Na mẫu (cốm) và Mạ cong (gạo xôi) là hai thứ không thể thiếu để dâng lên tổ tiên.
Thực hiện nghi lễ
Ông mo được chủ nhà mời đến để chủ trì nghi lễ. Trong không khí trang nghiêm, ông mo sẽ đọc bài cúng (thường là bằng tiếng La Ha cổ) để cáo với tổ tiên, thổ công thổ địa về việc gia đình đã làm lễ tạ ơn. Đây là lúc con cháu báo cáo với tổ tiên rằng vụ mùa năm nay đã thành công tốt đẹp, đồng thời cầu xin sự phù hộ cho những năm sau.
Quy tắc “người ăn cơm mới”
Theo quan niệm của người La Ha, khi lúa chín và đã làm cơm mới, chủ nhà phải là người ăn cơm mới trước tiên. Nếu không tuân theo quy tắc này, cây lúa năm sau sẽ không phát triển tốt và mùa màng có thể không được như ý muốn. Đây là một tín ngưỡng nông nghiệp đặc thù, thể hiện sự tôn trọng và kết nối giữa con người với cây lúa.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Cháo Cô Hồn Ở Miền Bắc: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Cách Thực Hiện Chuẩn Nhất
Phát triển và gìn giữ trong xã hội hiện đại
Ngày nay, do diện tích nương rẫy bị thu hẹp, việc duy trì lễ cúng lúa mới ngay trên nương như trước đây không còn phổ biến. Thay vào đó, nghi lễ cúng cơm mới được tổ chức trang trọng tại gia đình.
Điểm đặc biệt là đây không chỉ là hoạt động của riêng gia đình mà còn thu hút sự tham gia của anh em họ hàng, thông gia, bạn bè, láng giềng. Lễ cúng cơm mới đã trở thành một “lễ hội mùa vàng” thực sự, là dịp để mọi người sum vầy, chia sẻ niềm vui sau một mùa lao động vất vả, thắt chặt thêm tình đoàn kết cộng đồng.
Lời kết
Tục cúng cơm mới của người La Ha là một minh chứng sinh động cho sự giao thoa giữa văn hóa lao động và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Nó không chỉ là một nghi lễ tạ ơn mà còn là sợi dây liên kết quá khứ và hiện tại, giữa con người với tự nhiên và giữa con người với con người. Việc tìm hiểu và bảo tồn tục cúng cơm mới chính là giữ gìn bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào dân tộc La Ha nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung. Hy vọng những thông tin trong bài viết này đã giúp bạn có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về phong tục đặc biệt này.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
