Đối với những ai yêu thích lịch sử và văn hóa, tượng Phật Đồng Dương không chỉ là một pho tượng cổ, mà còn là một biểu tượng của đỉnh cao nghệ thuật đúc đồng và kiến trúc Chăm-pa. Được khai quật vào đầu thế kỷ 20, pho tượng này đã làm say lòng giới khảo cổ và công chúng bởi vẻ đẹp uy nghiêm, cổ kính và giá trị văn hóa to lớn. Được đánh giá là một trong những pho tượng Phật cổ nhất và đẹp nhất Đông Nam Á, tượng Phật Đồng Dương hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại TP.HCM, trở thành một trong những bảo vật quốc gia quý giá nhất của đất nước.
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Đà Nẵng: Kiệt Tác Kiến Trúc Và Tín Ngưỡng Tỉnh Tâm
Khám phá nguồn gốc và lịch sử hình thành
Tượng Phật Đồng Dương được phát hiện vào tháng 4 năm 1911 bởi nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier tại khu vực Đồng Dương, xã Bình Định, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Đây là một trong những phát hiện khảo cổ học quan trọng nhất của thế kỷ 20 tại Việt Nam, mở ra cánh cửa cho việc nghiên cứu sâu hơn về nền văn minh Chăm-pa.
Vương triều Đồng Dương và thời kỳ vàng son của Phật giáo
Pho tượng được xác định có niên đại vào khoảng thế kỷ VIII – IX, thuộc về thời kỳ Vương triều Đồng Dương hay còn gọi là “Vương triều Phật giáo”. Đây là một giai đoạn hưng thịnh nhất của Phật giáo ở Chăm-pa dưới triều đại của vua Indravarman II.
Trong thời kỳ này, Đồng Dương không chỉ là một trung tâm hành chính mà còn là một trung tâm Phật giáo lớn, với nhiều đền tháp và tượng Phật được xây dựng. Việc tìm thấy tượng Phật Đồng Dương tại đây càng khẳng định vị trí quan trọng của khu vực này trong lịch sử văn hóa và tôn giáo của người Chăm.
Hành trình từ Quảng Nam đến Bảo tàng Lịch sử Việt Nam
Sau khi được khai quật, tượng Phật Đồng Dương đã trải qua một hành trình dài trước khi đến được với công chúng. Ban đầu, tượng được lưu giữ tại Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) tại Hà Nội, sau đó được chuyển về Bảo tàng Blanchard de la Brosse (nay là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại TP.HCM).
Trải qua nhiều biến cố lịch sử, pho tượng vẫn được bảo quản tốt và giữ nguyên vẹn vẻ đẹp ban đầu. Ngày nay, tượng Phật Đồng Dương không chỉ là một hiện vật khảo cổ quý giá mà còn là biểu tượng cho sự giao thoa văn hóa giữa Ấn Độ và Đông Nam Á.
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Tây Phương Tam Thánh Bằng Đá: Ý Nghĩa, Mẫu Đẹp & Cách Chọn
Phân tích nghệ thuật và kỹ thuật đúc đồng
Tượng Phật Đồng Dương là một minh chứng rõ ràng cho trình độ kỹ thuật đúc đồng tinh xảo của người Chăm xưa. Với chiều cao 120cm, nặng 120kg, tượng được đúc bằng đồng thau, một hợp kim đồng và thiếc, cho phép tạo ra các chi tiết tinh xảo và độ bền cao.
Kỹ thuật đúc đồng lost-wax (đúc khuôn sáp chảy)
Pho tượng được đúc bằng kỹ thuật lost-wax (đúc khuôn sáp chảy), một phương pháp cổ xưa nhưng cực kỳ hiệu quả. Quy trình này bao gồm các bước:
- Tạo mẫu gốc: Các nghệ nhân Chăm-pa trước tiên tạo ra một mẫu tượng bằng đất sét hoặc gỗ với các chi tiết hoàn chỉnh.
- Làm khuôn sáp: Một lớp sáp mỏng được phủ lên mẫu gốc để tạo hình dáng tượng.
- Làm khuôn đất: Lớp sáp được phủ bằng một lớp đất sét dày, tạo thành khuôn đúc.
- Nung khuôn: Khuôn đất được nung nóng để làm tan chảy và rút hết sáp bên trong, để lại một khoảng trống có hình dạng tượng.
- Đổ đồng: Đồng nóng chảy được đổ vào khoảng trống trong khuôn.
- Làm nguội và gỡ khuôn: Sau khi đồng nguội và đông đặc, khuôn đất được gỡ bỏ, lộ ra pho tượng đồng.
Kỹ thuật này cho phép tạo ra các chi tiết tinh xảo và phức tạp mà các phương pháp đúc khuôn truyền thống khó có thể đạt được.
Nghệ thuật tạo hình độc đáo
Tượng Phật Đồng Dương thể hiện rõ ràng sự kết hợp giữa ảnh hưởng Ấn Độ và phong cách bản địa của người Chăm. Một số đặc điểm nghệ thuật nổi bật:
- Tư thế đứng tạc: Tượng Phật đứng trên một bệ tròn hai tầng, tạo cảm giác uy nghiêm và vững chãi.
- Tóc ushnisha: Tóc trên đỉnh đầu được bới thành ba hoặc bốn vòng theo kiểu ushnisha, biểu tượng cho trí tuệ và giác ngộ.
- Khuôn mặt đặc trưng: Khuôn mặt tròn đầy đặn, đôi mắt sâu và đôi tai dài, mang đậm nét đặc trưng của người Dravidian.
- Trang phục: Vai phải để trần, áo từ vai trái rũ xuống theo kiểu nam thần Yaksha, thân dưới mặc Antariya dài tới mắt cá chân, thể hiện sự kết hợp giữa phong cách Ấn Độ và bản địa.
Vẻ đẹp tôn nghiêm và giá trị biểu tượng
Tượng Phật Đồng Dương không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một biểu tượng tôn giáo sâu sắc. Pho tượng thể hiện rõ ràng 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp của Đức Phật được ghi trong bộ luận Đại trí độ.
Tướng tốt và vẻ đẹp của Đức Phật
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Đại Thế Chí Bồ Tát: Ý Nghĩa, Đặc Điểm Và Cách Bài Trí Trong Phật Giáo
Một số tướng tốt nổi bật được thể hiện trên tượng Phật Đồng Dương:
- Lòng bàn chân bằng phẳng: Tượng Phật đứng trên bệ sen với lòng bàn chân bằng phẳng, chấm sát đất, biểu hiện tướng tốt đầu tiên trong 32 tướng tốt.
- 7 chỗ đầy đặn: Hai tay đưa ra phía trước, một tay theo thủ ấn Giáo hóa (Vitarka), tay kia vịn nhẹ đầu vạt áo choàng, cùng với hai chân, đôi mắt và ba ngấn chìm giữa cổ, tạo thành “7 chỗ đầy đặn” biểu hiện diệu tướng thứ 17.
- Vai tròn đẹp: Vai bên phải để trần thể hiện hảo tướng thứ 21 là tròn và đẹp.
- Thân kim sắc: Với kỹ thuật đúc đặc biệt, tượng Phật Đồng Dương toát lên vẻ đẹp của ba diệu tướng khác: “thân kim sắc” (tức ánh sắc vàng) – diệu tướng thứ 14 và 15 – có sức tỏa hào quang minh tịnh; diệu tướng thứ 16 – da mịn, trơn bóng như hoa sen buổi sớm.
- Nhục kế trên đỉnh đầu: Đây là tướng tôn nghiêm nằm ở vị trí cao nhất của tượng Phật, được các nghệ nhân Chăm-pa khéo léo đúc trác, biểu tượng cho trí tuệ và giác ngộ.
Thủ ấn Giáo hóa (Vitarka)
Một trong những điểm nhấn quan trọng của tượng Phật Đồng Dương là thủ ấn Giáo hóa (Vitarka). Thủ ấn này biểu thị Đức Phật đang thuyết pháp, truyền đạt giáo lý cho chúng sinh. Đây là một trong những thủ ấn phổ biến nhất trong nghệ thuật Phật giáo, thể hiện sự từ bi và trí tuệ của Đức Phật.
Tượng Phật Đồng Dương tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam
Tượng Phật Đồng Dương hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại TP.HCM, trở thành một trong những bảo vật quốc gia quý giá nhất của đất nước. Việc trưng bày pho tượng tại đây không chỉ giúp bảo vệ và gìn giữ hiện vật mà còn giúp công chúng có cơ hội tiếp cận và tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của người Chăm.
Bảo tàng Lịch sử Việt Nam – TP.HCM
Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại TP.HCM là một trong những bảo tàng lớn nhất và quan trọng nhất ở Việt Nam, lưu giữ hàng chục ngàn hiện vật quý giá từ thời tiền sử đến hiện đại. Bảo tàng được thành lập vào năm 1979, dựa trên cơ sở cải tạo từ “Bảo tàng Blanchard de la Brosse” (1929 – 1956) và “Viện Bảo tàng Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn” (1956 – 1975).
Bảo tàng có hai hệ thống trưng bày chính:
- Lịch sử Việt Nam: Từ khởi thủy đến hết thời Nguyễn (1945) với 10 phòng trưng bày.
- Lịch sử – văn hóa các nước trong khu vực: Với 8 phòng và khu trưng bày.
Ngoài ra, bảo tàng còn có Thư viện Bảo tàng với trên 12.000 đầu sách có niên đại từ thế kỷ XIX đến nay, và thường xuyên tổ chức các buổi biểu diễn múa rối nước – một hình thức biểu diễn văn nghệ dân gian độc đáo của Việt Nam.
Giá trị bảo hiểm và tầm quan trọng quốc tế
Tượng Phật Đồng Dương được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia vào tháng 10 năm 2012. Với giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật to lớn, pho tượng đã được bảo hiểm lên đến 5 triệu USD.
Điều này cho thấy tầm quan trọng của tượng Phật Đồng Dương không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với cộng đồng quốc tế. Pho tượng đã được đưa đi trưng bày ở nhiều nước như Mỹ, Pháp, Áo, Bỉ, thu hút sự quan tâm và ngưỡng mộ của công chúng và giới chuyên môn.
Tượng Phật Đồng Dương trong dòng chảy văn hóa Chăm-pa
Tượng Phật Đồng Dương không chỉ là một hiện vật độc lập mà còn là một phần quan trọng trong dòng chảy văn hóa Chăm-pa. Việc tìm thấy pho tượng tại Đồng Dương, một trung tâm Phật giáo lớn, cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của Phật giáo ở Chăm-pa vào thế kỷ VIII – IX.
Giao thoa văn hóa Ấn Độ – Đông Nam Á
Tượng Phật Đồng Dương là một minh chứng rõ ràng cho sự giao thoa văn hóa giữa Ấn Độ và Đông Nam Á. Phong cách nghệ thuật của pho tượng chịu ảnh hưởng lớn từ phong cách Amaravati (một thành phố miền Nam Ấn Độ thời cổ đại), nhưng đồng thời cũng mang đậm nét bản địa của người Chăm.
Sự kết hợp này tạo nên một phong cách nghệ thuật độc đáo, vừa mang tính quốc tế vừa mang bản sắc riêng, góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa của khu vực Đông Nam Á.
Ý nghĩa lịch sử và văn hóa
Tượng Phật Đồng Dương không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một tài liệu lịch sử quý giá. Pho tượng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về:
- Lịch sử Phật giáo ở Chăm-pa: Thời kỳ hưng thịnh, các trung tâm Phật giáo, và vai trò của vua Indravarman II.
- Nghệ thuật đúc đồng của người Chăm: Kỹ thuật đúc lost-wax, phong cách tạo hình, và sự kết hợp giữa ảnh hưởng Ấn Độ và bản địa.
- Giao lưu văn hóa: Sự giao thoa giữa Ấn Độ và Đông Nam Á, và sự phát triển của văn hóa Chăm-pa trong bối cảnh khu vực.
Những câu hỏi thường gặp về tượng Phật Đồng Dương
1. Tượng Phật Đồng Dương được tìm thấy ở đâu?
Có thể bạn quan tâm: Top 10 Tượng Phật Đài Loan Phổ Biến Nhất Tại Việt Nam: Hướng Dẫn Chọn Mua & Ý Nghĩa Tâm Linh
Tượng Phật Đồng Dương được tìm thấy tại khu vực Đồng Dương, xã Bình Định, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam vào tháng 4 năm 1911.
2. Tượng Phật Đồng Dương có niên đại vào khoảng thời gian nào?
Pho tượng được xác định có niên đại vào khoảng thế kỷ VIII – IX, thuộc về thời kỳ Vương triều Đồng Dương dưới triều đại của vua Indravarman II.
3. Tượng Phật Đồng Dương được làm bằng chất liệu gì?
Pho tượng được đúc bằng đồng thau, một hợp kim đồng và thiếc, có chiều cao 120cm và nặng 120kg.
4. Tượng Phật Đồng Dương hiện đang được trưng bày ở đâu?
Tượng Phật Đồng Dương hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại TP.HCM.
5. Tượng Phật Đồng Dương có giá trị bảo hiểm bao nhiêu?
Pho tượng được bảo hiểm lên đến 5 triệu USD, thể hiện giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật to lớn của nó.
6. Tượng Phật Đồng Dương được công nhận là bảo vật quốc gia vào thời gian nào?
Tượng Phật Đồng Dương được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia vào tháng 10 năm 2012.
7. Tượng Phật Đồng Dương đã được đưa đi trưng bày ở những nước nào?
Pho tượng đã được đưa đi trưng bày ở nhiều nước như Mỹ, Pháp, Áo, Bỉ, thu hút sự quan tâm và ngưỡng mộ của công chúng và giới chuyên môn.
8. Tượng Phật Đồng Dương có ý nghĩa gì đối với văn hóa Chăm-pa?
Tượng Phật Đồng Dương là một biểu tượng của đỉnh cao nghệ thuật đúc đồng và kiến trúc Chăm-pa, thể hiện sự phát triển mạnh mẽ của Phật giáo ở Chăm-pa vào thế kỷ VIII – IX, và là minh chứng rõ ràng cho sự giao thoa văn hóa giữa Ấn Độ và Đông Nam Á.
Kết luận
Tượng Phật Đồng Dương không chỉ là một pho tượng cổ, mà còn là một biểu tượng của đỉnh cao nghệ thuật đúc đồng và kiến trúc Chăm-pa. Với vẻ đẹp uy nghiêm, cổ kính và giá trị văn hóa to lớn, pho tượng đã làm say lòng giới khảo cổ và công chúng, trở thành một trong những bảo vật quốc gia quý giá nhất của đất nước.
Việc tìm hiểu về tượng Phật Đồng Dương không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của người Chăm mà còn giúp chúng ta trân trọng và gìn giữ những giá trị di sản văn hóa quý báu của dân tộc. Nếu có dịp đến TP.HCM, đừng quên ghé thăm Bảo tàng Lịch sử Việt Nam để chiêm ngưỡng pho tượng Phật cổ và đẹp nhất Đông Nam Á này.
Để tìm hiểu thêm về các hiện vật, di sản văn hóa và kiến thức đời sống khác, mời bạn tham khảo các bài viết khác tại chuaphatanlongthanh.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 31, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
