Văn hóa dân tộc Nùng ở các tỉnh vùng cao phía Bắc như Hà Giang, Cao Bằng, Lào Cai, Lai Châu mang một màu sắc riêng biệt, được lưu truyền qua bao thế hệ. Trong đó, văn hóa dân tộc nùng u lễ cúng từng là một trong những phong tục đặc sắc và giàu ý nghĩa nhất. Đây không chỉ là nghi thức đơn thuần mà còn là sợi dây liên kết giữa con người với tự nhiên, tổ tiên và cộng đồng. Lễ cúng “từng” (hay còn gọi là cúng rừng, cúng thần rừng) thể hiện sự tôn kính sâu sắc đối với thế giới tâm linh, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no. Để hiểu rõ hơn về phong tục này, chúng ta cùng đi sâu vào phân tích ý nghĩa, quy trình và những giá trị văn hóa mà nó mang lại.
Có thể bạn quan tâm: Văn Hóa Cúng Gia Tiên Của Hàn Quốc: Những Nghi Thức Đặc Sắc Và Ý Nghĩa Sâu Xa
Tổng quan về lễ cúng từng của người Nùng
Lễ cúng từng là một nghi lễ lớn trong năm của người Nùng, thường được tổ chức vào thời điểm quan trọng của mùa vụ hoặc khi làng bản có việc hệ trọng. “Từng” trong tiếng Nùng có nghĩa là “rừng”, do đó, lễ cúng này còn gọi là lễ cúng thần rừng. Rừng đối với người Nùng không chỉ là nguồn cung cấp lâm sản, gỗ, thuốc mà còn là nơi che chở, bảo vệ làng mạc. Vì vậy, việc cúng tế thần rừng là vô cùng quan trọng. Lễ cúng thường được tổ chức vào đầu năm (tháng Giêng hoặc tháng Hai âm lịch) để cầu cho một năm mới mưa thuận gió hòa, cây cối xanh tốt, hoặc sau khi thu hoạch xong để tạ ơn thần linh.
Theo các già làng người Nùng, lễ cúng từng mang ý nghĩa giáo dục con người về lòng biết ơn và sự tôn trọng tự nhiên. Nó nhắc nhở mọi người rằng con người không thể đứng trên tự nhiên mà phải sống hòa hợp, phụ thuộc vào tự nhiên. Đây cũng là dịp để cộng đồng sum vầy, cùng nhau chuẩn bị mâm lễ, cầu nguyện cho những điều tốt đẹp nhất đến với làng bản.
Ý nghĩa tâm linh và văn hóa sâu sắc
Lễ cúng từng không chỉ là một nghi thức tôn giáo đơn thuần mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa tinh thần vô cùng đặc sắc. Nó thể hiện rõ quan niệm về thế giới quan của người Nùng.
Tôn vinh thần linh và tự nhiên
Người Nùng quan niệm rằng, vạn vật trong vũ trụ đều có linh hồn, đặc biệt là những khu rừng già, cây đại thụ hay những ngọn núi cao. Thần rừng (thần Từng) được coi là vị thần cai quản, bảo vệ cho cả làng. Ngài ban cho con người nguồn nước, cây cối, động vật để sinh sống. Vì vậy, việc cúng tế là cách để con người tỏ lòng thành kính, biết ơn và cầu xin sự che chở. Lễ cúng cũng là cách để con người xin phép thần linh khi khai hoang, chặt cây, săn bắn để không bị trừng phạt.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Cúng Rừng Của Người Nùng: Văn Hoá Tâm Linh Gắn Liền Với Thiên Nhiên
Gắn kết cộng đồng
Lễ cúng từng là hoạt động tập thể, quy tụ tất cả các hộ gia đình trong làng. Từ việc chuẩn bị lễ vật đến việc tổ chức nghi lễ, mọi người đều cùng nhau tham gia. Điều này không chỉ tăng cường tình đoàn kết mà còn là cơ hội để truyền đạt lại các phong tục, tập quán cho thế hệ sau. Trẻ em được chứng kiến và học hỏi từ cha ông, hiểu rõ hơn về cội nguồn văn hóa của dân tộc mình.
Quy tắc và điều cấm trong văn hóa tâm linh
Trong quá trình diễn ra lễ cúng, người Nùng tuân thủ rất nghiêm ngặt các quy tắc. Đây là những điều cấm quan trọng để đảm bảo sự linh thiêng và thành công của lễ cúng:
- Không được nói tục, chửi bậy: Đây là điều cấm kỵ hàng đầu. Tiếng nói được coi là có ma thuật, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thần linh.
- Không được tranh cãi, đánh nhau: Gây gổ trong ngày cúng thần là một sự bất kính lớn, có thể khiến thần linh nổi giận.
- Phát dọn đường đi lối lại: Trước khi diễn ra lễ cúng, người ta sẽ phát quang các lối mòn vào rừng để đảm bảo đường đi thông thoáng, sạch sẽ.
- Người cúng phải là người có uy tín: Thường là thầy cúng (thầy mo, thầy tào) hoặc trưởng làng, người có phẩm chất đạo đức tốt, được mọi người tin tưởng.
Quy trình chuẩn bị và tiến hành lễ cúng
Lễ cúng từng được chuẩn bị công phu, chu đáo. Mỗi một chi tiết từ lễ vật đến bài cúng đều mang một ý nghĩa riêng. Quy trình này được lưu truyền lại qua nhiều thế hệ và vẫn được giữ gìn đến ngày nay.
Chuẩn bị lễ vật
Lễ vật trong lễ cúng thần rừng của người Nùng không thể thiếu các món sau:
- Một con lợn (hoặc một con gà): Phải là con vật khỏe mạnh, không bệnh tật. Lợn thường được chọn là lợn đực, đen, nặng khoảng 15-20kg. Gà phải là gà trống tơ, có màu lông sặc sỡ.
- Bánh kẹo, hoa quả: Các loại trái cây tươi, bánh kẹo được bày biệnสวยงาม.
- Rượu: Rượu ngô, rượu lúa của người Nùng tự nấu, được dùng để dâng lên thần linh.
- Hương, hoa, vàng mã: Không thể thiếu các đồ cúng cơ bản này.
- Nước sạch: Nước lấy từ nguồn suối trong lành,象征 cho sự tinh khiết.
Chuẩn bị bài cúng và thầy cúng
Có thể bạn quan tâm: Văn Hóa Cúng Đình: Nét Đẹp Tâm Linh Và Giá Trị Văn Hóa Của Người Việt
Thầy cúng (hay còn gọi là thầy mo, thầy tào) phải là người am hiểu sâu sắc về văn hóa, phong tục và các bài cúng của dân tộc Nùng. Các bài cúng thường được học thuộc lòng và truyền lại từ đời này sang đời khác. Nội dung bài cúng thường là lời khấn cầu thần linh ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, làng bản ấm no, con người khỏe mạnh, tránh dịch bệnh.
Các bước tiến hành nghi lễ
Lễ cúng thường được tổ chức vào sáng sớm, tại một khu vực trang trọng ở mép rừng hoặc một cây đại thụ linh thiêng. Quy trình diễn ra như sau:
- Tổ chức dọn dẹp: Các thanh niên trai tráng trong làng cùng nhau dọn dẹp khu vực tổ chức lễ, quét dọn đường đi lối lại.
- Chuẩn bị mâm cỗ: Các lễ vật được bày lên một chiếc bàn lớn hoặc một chiếc chõng tre ở nơi trang trọng.
- Thắp hương và khấn lễ: Thầy cúng bắt đầu thắp hương, khấn cầu. Trong lúc thầy cúng khấn, mọi người trong làng tập trung thành hàng, thành kính hướng về phía bàn thờ.
- Tiến hành cúng: Thầy cúng sẽ đọc bài cúng, mời thần linh, tổ tiên về thụ hưởng lễ vật. Sau đó, mọi người cùng nhau làm lễ.
- Kết thúc lễ: Sau khi cúng xong, mọi người cùng nhau chia sẻ mâm cỗ. Thịt lợn, thịt gà được luộc chín và chia cho từng gia đình. Rượu được uống cùng nhau, tạo không khí vui vẻ, ấm cúng.
Vai trò của lễ cúng trong đời sống hiện đại
Ngày nay, dù xã hội có phát triển, đời sống có thay đổi nhưng văn hóa dân tộc nùng u lễ cúng từng vẫn giữ được giá trị cốt lõi. Đây là một trong những yếu tố quan trọng giúp cộng đồng người Nùng gìn giữ bản sắc văn hóa của mình.
Bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc
Lễ cúng từng là một minh chứng cho sự phong phú và độc đáo của văn hóa các dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Việc duy trì và phát huy lễ cúng giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa của dân tộc mình, từ đó có ý thức bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp.
Tôn vinh giá trị tự nhiên
Có thể bạn quan tâm: Văn Hóa Cúng Rượu Của Người Việt: Nguồn Cội, Ý Nghĩa Và Nghi Thức Truyền Thống
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và khai thác tài nguyên bừa bãi, lễ cúng nhắc nhở con người về sự tôn trọng tự nhiên. Nó truyền tải thông điệp: con người và tự nhiên là một thể thống nhất, cần phải chung sống hòa bình. Đây là một bài học quý giá cho mọi người, không chỉ riêng người Nùng.
Gắn kết tình cảm gia đình, cộng đồng
Lễ cúng là dịp để những người con xa quê trở về sum vầy, gặp gỡ người thân, bạn bè. Các hoạt động chuẩn bị, tham gia lễ cúng giúp thắt chặt tình cảm giữa các thành viên trong gia đình, giữa các gia đình trong làng. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng một cộng đồng văn minh, đoàn kết.
Những lưu ý khi tìm hiểu và tham gia lễ cúng
Để có thể tham dự hoặc tìm hiểu về văn hóa dân tộc nùng u lễ cúng từng một cách trọn vẹn, bạn cần lưu ý một số điểm sau:
- Tham gia với tinh thần thành kính: Đây là một nghi lễ linh thiêng, không phải là một hoạt động giải trí thông thường. Vì vậy, khi tham gia, bạn cần giữ thái độ trang trọng, nghiêm túc.
- Tuân thủ quy tắc của làng: Người Nùng có những quy tắc riêng về trang phục, cách ứng xử trong ngày cúng. Bạn nên hỏi kỹ người địa phương để không vô tình phạm phải điều cấm.
- Chuẩn bị lễ vật phù hợp: Nếu có ý định tham gia cúng, hãy hỏi người dân địa phương để chuẩn bị lễ vật cho đúng phong tục. Tránh mang những lễ vật không phù hợp, gây phản cảm.
- Tôn trọng không gian linh thiêng: Khi vào khu vực cúng, cần đi nhẹ, nói khẽ, không gây ồn ào, nô đùa.
Kết luận
Văn hóa dân tộc nùng u lễ cúng từng là một bức tranh sinh động về đời sống tâm linh và tinh thần của người Nùng. Nó không chỉ là một nghi lễ mà còn là một bản sắc văn hóa đặc sắc, một bài học về lòng biết ơn, sự tôn trọng tự nhiên và tinh thần đoàn kết. Dù xã hội có đổi thay, những giá trị truyền thống này vẫn sẽ mãi là ngọn lửa soi sáng, giúp người Nùng giữ gìn bản sắc và hướng về cội nguồn. Việc tìm hiểu và bảo tồn lễ cúng từng không chỉ là trách nhiệm của riêng người Nùng mà còn là của toàn xã hội, để những giá trị văn hóa quý báu này không bị mai một theo thời gian.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
