Người Tày, một dân tộc thiểu số lớn ở Việt Nam, có một đời sống văn hóa tâm linh vô cùng phong phú, trong đó nghi lễ thờ cúng tổ tiên đóng vai trò trung tâm. Đây không chỉ là một phong tục đơn thuần mà còn là sợi dây vô hình kết nối các thế hệ, thể hiện lòng biết ơn và sự tôn kính đối với những người đã khuất. Nghi lễ này mang những đặc điểm riêng biệt, khác với văn hóa của người Kinh hay các dân tộc khác, và thường được tổ chức vào những thời điểm quan trọng trong năm như Tết Nguyên Đán, Rằm tháng Bảy hay các ngày giỗ. Hiểu rõ về tục thờ cúng tổ tiên của người Tày không chỉ giúp chúng ta trân trọng giá trị văn hóa truyền thống mà còn thấy được sự đa dạng trong bản sắc văn hóa Việt Nam.
Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Tày có nhiều điểm đặc sắc từ cách bài trí bàn thờ, mâm cơm cúng đến những lời khấn nguyện. Bàn thờ tổ tiên trong nhà người Tày thường được đặt ở nơi trang trọng nhất, cao nhất của gian nhà. Họ không đặt bàn thờ bằng sơn son thiếp vàng như người Kinh mà thường dùng gỗ tự nhiên, giữ nguyên màu sắc và thớ gỗ. Một điểm đặc biệt là trên bàn thờ người Tày không bao giờ thiếu các sản phẩm thủ công do chính tay họ làm ra như con giống bằng bột nếp, bánh trôi, hoặc các đồ dùng nhỏ xíu bằng tre nứa. Mâm cơm cúng cũng rất đặc trưng, không thể thiếu các món ăn truyền thống như xôi màu, gà luộc, thịt lợn quay, và các loại bánh như bánh gai, bánh nếp. Lễ vật dâng cúng phải tươi ngon, được chế biến cẩn thận, thể hiện sự thành tâm của con cháu đối với ông bà, tổ tiên.
Bên cạnh đó, nghi thức cúng cũng có những quy trình riêng, thường do người đàn ông trưởng tộc hoặc thầy cúng thực hiện. Lời khấn trong ngày Tết hay ngày giỗ của người Tày thường dài dòng, cầu kỳ, không chỉ khấn tổ tiên mà còn mời các thần linh, ma trời đất đến chứng giám cho lòng thành của gia đình. Quan trọng hơn cả, tục thờ cúng tổ tiên của người Tày không chỉ là hoạt động mang tính nghi lễ mà còn là dịp để cả gia đình sum vầy, các thành viên trong dòng họ được gặp gỡ, trao đổi và nhắc nhở nhau về truyền thống gia đình. Đây chính là một trong những giá trị văn hóa tinh thần quý báu cần được gìn giữ và bảo tồn trong xã hội hiện đại.
Có thể bạn quan tâm: Đánh Giá Chi Tiết Vng Cúng Thắp Hương Server: Top 3 Máy Chủ Ảo Tốt Nhất Cho Doanh Nghiệp
Tìm hiểu về tục thờ cúng tổ tiên của người Tày
Thờ cúng tổ tiên là một trong những tín ngưỡng dân gian lâu đời của người Tày, sinh sống chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam như Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang… Tục thờ cúng này không chỉ đơn thuần là sự tưởng nhớ đến người đã khuất mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tinh thần, thể hiện qua nhiều khía cạnh đặc sắc. Dưới đây là những thông tin tổng quan và chi tiết nhất về tục thờ cúng tổ tiên của người Tày.
Nguồn gốc và ý nghĩa của tín ngưỡng
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày có nguồn gốc từ quan niệm “âm dương” và “vạn vật hữu linh”. Họ tin rằng linh hồn người chết vẫn còn tồn tại và có thể phù hộ, che chở cho con cháu hoặc cũng có thể trừng phạt nếu con cháu không làm tròn đạo hiếu. Vì vậy, việc thờ cúng chính là cách để con cháu thể hiện lòng biết ơn, kính trọng và mong muốn được tổ tiên che chở cho gia đình mạnh khỏe, làm ăn phát đạt.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, tín ngưỡng này còn phản ánh mối quan hệ khăng khít giữa các thế hệ trong gia đình, dòng họ. Nó giúp củng cố tinh thần đoàn kết, nhắc nhở mỗi thành viên về trách nhiệm giữ gìn và phát huy truyền thống gia tộc.
Bàn thờ tổ tiên trong nhà người Tày
Bàn thờ là không gian linh thiêng nhất trong căn nhà của người Tày. Cách bài trí bàn thờ của họ có nhiều điểm khác biệt so với người Kinh.
- Vị trí đặt bàn thờ: Bàn thờ thường được đặt ở gian giữa của ngôi nhà, nơi cao ráo, sạch sẽ và trang trọng nhất. Theo quan niệm của người Tày, đây là vị trí “thiên canh” – nơi giao thoa giữa trời và đất, thuận lợi cho việc cầu nguyện.
- Chất liệu và hình dáng: Bàn thờ thường làm bằng gỗ tự nhiên, để nguyên màu gỗ hoặc sơn vecni mỏng, không sơn son thiếp vàng như bàn thờ người Kinh. Bàn thờ có thể là một phiến đá lớn đặt trên bục gỗ, hoặc một chiếc bàn gỗ thông thường. Phía sau bàn thờ thường có bức vách bằng phên nứa hoặc ván gỗ.
- Cách bài trí: Trên bàn thờ, người Tày không thắp nhiều hương như người Kinh. Họ thường đặt một bát hương ở giữa, hai bên là hai cái đèn dầu hoặc nến. Đồ cúng trên bàn thờ không thể thiếu các sản phẩm thủ công làm từ bột nếp như con giống (như con công, con rồng, con ngựa…), bánh trôi, bánh ú. Những con giống này được làm rất công phu, có màu sắc sặc sỡ, dùng để dâng cúng vào các ngày lễ lớn.
Mâm cơm cúng và lễ vật
Mâm cơm cúng tổ tiên của người Tày rất thịnh soạn và mang đậm dấu ấn ẩm thực núi rừng. Lễ vật dâng cúng phải tươi ngon, được chuẩn bị cẩn thận.
- Các món ăn không thể thiếu:
- Xôi màu: Xôi được đồ từ gạo nếp với các loại lá cây tự nhiên để tạo màu (như lá cẩm, lá riềng, hoa hòe…). Xôi thường được xếp thành hình con vật hoặc hình khối đẹp mắt.
- Thịt lợn: Có thể là thịt lợn luộc, quay hoặc hấp. Thịt lợn quay là món đặc biệt được ưa chuộng trong các ngày lễ lớn.
- Gà luộc: Gà trống tơ luộc nguyên con, bày lên mâm.
- Bánh: Các loại bánh truyền thống như bánh gai, bánh nếp, bánh ú.
- Rượu: Rượu ngô, rượu lúa của người Tày không thể thiếu trong mâm cỗ cúng.
- Cách bày biện: Mâm cơm cúng được sắp xếp rất tươm tất, đẹp mắt. Các món ăn được bày biện theo quy tắc nhất định, thường có một mâm riêng cho đồ mặn và một mâm cho đồ chay (nếu có).
Các nghi thức cúng
Nghi thức cúng tổ tiên của người Tày được thực hiện trang trọng, thường do người đàn ông trưởng tộc hoặc một thầy cúng có uy tín trong dòng họ thực hiện.
- Thời gian cúng: Cúng tổ tiên diễn ra vào nhiều thời điểm khác nhau như:
- Tết Nguyên Đán: Đây là dịp cúng lớn nhất trong năm, thường bắt đầu từ ngày 30 tháng Chạp đến hết mùng 3 Tết.
- Rằm tháng Bảy (Tết Trung nguyên): Dâng cơm cúng tổ tiên và làm cỗ cúng chúng sinh.
- Ngày giỗ: Giỗ cha, mẹ, ông, bà… theo lịch âm.
- Các ngày lễ khác: Như Lễ cưới, lễ lên nhà mới…
- Lời khấn: Lời khấn của người Tày rất dài và giàu tính văn học dân gian. Lời khấn không chỉ xin phép tổ tiên về việc gia đình sửa soạn cỗ bàn mà còn tâu trình với thần linh, trời đất, mời các cụ về ăn Tết, ăn giỗ. Lời khấn thường được đọc to, rõ ràng, thành tâm.
Tục thờ cúng tổ tiên của người Tày và VTV
Nhiều chương trình truyền hình của Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) đã từng đề cập đến tục thờ cúng tổ tiên của người Tày như một nét văn hóa đặc sắc cần được bảo tồn. Các phóng sự, documentary về văn hóa các dân tộc miền núi thường ghi lại cận cảnh các nghi lễ, cách làm bánh, làm con giống… để giới thiệu đến đông đảo khán giả cả nước. Qua đó, giúp người xem hiểu rõ hơn về đời sống tinh thần phong phú của đồng bào Tày, cũng như thấy được sự đa dạng văn hóa trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam. Các chương trình này không chỉ đơn thuần phản ánh mà còn góp phần tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa truyền thống đến thế hệ trẻ.
Có thể bạn quan tâm: Ý Nghĩa Cúng Thần Tài Ngày 10 Tháng Giêng: Giải Đáp Chi Tiết Cho Gia Chủ
Những đặc điểm chính trong văn hóa thờ cúng của người Tày
Văn hóa thờ cúng của người Tày mang những dấu ấn riêng biệt, thể hiện qua các khía cạnh từ không gian thờ tự, lễ vật đến nghi thức. Những đặc điểm này không chỉ là sự thể hiện lòng thành kính mà còn là sự kế thừa và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc.
Quan niệm về linh hồn và cõi âm
Người Tày quan niệm rằng con người có hai phần là phần hồn và phần xác. Khi chết đi, phần hồn sẽ về với tổ tiên ở thế giới bên kia, nhưng vẫn có thể quay về dương gian để theo dõi, phù hộ hoặc trừng phạt con cháu. Vì vậy, việc thờ cúng phải được thực hiện đều đặn, thành tâm để “vong hồn” tổ tiên được ấm no, từ đó phù hộ cho gia đình bình an, làm ăn tấn tới.
Quan niệm này còn thể hiện qua việc họ rất kiêng kỵ những hành vi bất kính với người đã khuất, như không được để mâm cơm cúng bị chó mèo đụng vào, không được ăn uống trước bàn thờ một cách lộn xộn…
Có thể bạn quan tâm: Nghi Lễ Thờ Cúng Tổ Tiên Của Người Tày: Văn Hóa Tâm Linh Đặc Sắc
Các hình thức thờ cúng
Thờ cúng tổ tiên của người Tày có thể chia làm hai loại chính:
- Thờ cúng trong gia đình: Đây là hình thức phổ biến nhất, diễn ra quanh năm tại bàn thờ gia tiên. Mỗi gia đình sẽ thờ cúng cha mẹ, ông bà đã quá cố.
- Thờ cúng dòng họ: Đây là hình thức cao hơn, thờ chung một dòng họ. Thường sẽ có một nhà thờ họ hoặc một bàn thờ lớn ở nhà trưởng họ. Các nghi lễ tại đây được tổ chức long trọng vào các ngày lễ lớn của dòng họ, như khi có người đủ 50 tuổi, 60 tuổi… (tức là làm đại thọ).
Vai trò của người thực hiện nghi lễ
Trong gia đình người Tày, người thực hiện nghi lễ thờ cúng thường là người đàn ông trưởng tộc (con trai trưởng). Nếu gia đình không có con trai trưởng thì có thể nhờ đến người anh em trong dòng họ. Nếu là nghi lễ lớn của dòng họ thì sẽ do trưởng họ hoặc thầy cúng (thầy mo) thực hiện.
Thầy cúng có vai trò rất quan trọng, họ được coi là người thông thạo các nghi thức, am hiểu về thần linh, ma quỷ và có khả năng giao tiếp với thế giới tâm linh. Họ sẽ đọc các bài khấn, thực hiện các nghi thức cúng bái thay cho gia chủ.
Tính cộng đồng trong nghi lễ
Một đặc điểm nổi bật của tục thờ cúng tổ tiên người Tày là tính cộng đồng cao. Vào các ngày lễ lớn như Tết, hay khi gia đình có giỗ lớn, các thành viên trong dòng họ sẽ tập trung về nhà trưởng họ để cùng nhau chuẩn bị mâm cơm, tham gia nghi lễ. Đây là dịp để mọi người trong dòng họ được gặp gỡ, sum vầy, cùng nhau ôn lại truyền thống, bàn bạc công việc chung của dòng họ.
Tính cộng đồng này còn thể hiện ở việc giúp đỡ nhau trong việc chuẩn bị lễ vật. Nếu gia đình nào khó khăn, các gia đình khác trong dòng họ sẽ chung tay góp của cải, tiền bạc để làm cỗ.
Các sản phẩm thủ công trong thờ cúng
Như đã đề cập, các sản phẩm thủ công làm từ bột nếp là một phần không thể thiếu trên bàn thờ người Tày. Việc làm các con giống này không chỉ là một nghề mà còn là một nghi lễ. Các nghệ nhân thường là những người phụ nữ lớn tuổi, có đôi bàn tay khéo léo.
Những con giống này không chỉ để trang trí mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Ví dụ, con công biểu tượng cho sự may mắn, con rồng biểu tượng cho quyền lực và sức mạnh… Sau khi cúng xong, các con giống này sẽ được chia cho con cháu trong gia đình để ăn, mong rằng sẽ nhận được may mắn từ tổ tiên.
Có thể bạn quan tâm: Vị Trí Đặt Mâm Cúng Khai Trương: Những Nguyên Tắc Phong Thủy Và Văn Hóa Cần Biết
So sánh tục thờ cúng của người Tày và người Kinh
Mặc dù cùng chung một mục đích là tưởng nhớ đến người đã khuất, nhưng tục thờ cúng của người Tày và người Kinh có nhiều điểm khác biệt rõ rệt, thể hiện sự đa dạng văn hóa của 54 dân tộc anh em.
| Tiêu chí | Người Tày | Người Kinh |
|---|---|---|
| Bàn thờ | Thường là bàn gỗ tự nhiên, để mộc, hoặc phiến đá. Đặt ở gian giữa nhà. | Thờ phượng bằng sập, án gian, tủ thờ bằng gỗ tốt, sơn son thiếp vàng. Đặt ở gian riêng hoặc nơi cao ráo. |
| Lễ vật | – Xôi màu, các loại bánh truyền thống. – Thịt lợn quay, luộc. – Gà luộc. – Rượu ngô, rượu lúa. – Con giống bằng bột nếp (đặc trưng). | – Xôi trắng, xôi gấc. – Thịt lợn (thịt đông, giò, nem…). – Gà luộc, vịt quay. – Rượu trắng. – Hoa quả, trầu cau. |
| Nghi thức | – Lời khấn dài, giàu chất văn học dân gian. – Thực hiện bởi người đàn ông trưởng tộc hoặc thầy cúng. – Có các điệu múa, hát trong một số nghi lễ lớn. | – Lời khấn ngắn gọn, theo khuôn mẫu. – Thực hiện bởi người lớn tuổi trong gia đình (thường là nam). – Ít có các hoạt động văn nghệ đi kèm. |
| Tần suất cúng | Cúng vào các ngày lễ lớn, ngày giỗ, Tết và các sự kiện đặc biệt của gia đình/dòng họ. | Cúng vào ngày mùng 1, rằm hàng tháng, ngày giỗ, Tết Nguyên Đán. |
Sự khác biệt này không thể hiện sự hơn kém mà cho thấy mỗi dân tộc có một cách thể hiện lòng thành kính khác nhau, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế và tập quán sinh hoạt của mình.
Bảo tồn và gìn giữ giá trị văn hóa thờ cúng
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi đời sống kinh tế được cải thiện và giao lưu văn hóa ngày càng mạnh mẽ, tục thờ cúng tổ tiên của người Tày cũng đứng trước những thách thức nhất định. Tuy nhiên, giá trị văn hóa này vẫn đang được cộng đồng người Tày nỗ lực gìn giữ và phát huy.
Thách thức hiện đại
- Sự mai một của thế hệ trẻ: Giới trẻ hiện nay có xu hướng ra thành phố học tập và làm việc, tiếp xúc nhiều với văn hóa hiện đại nên có thể không còn am hiểu và giữ gìn được các nghi lễ truyền thống một cách đầy đủ.
- Sự thay đổi trong cách thờ cúng: Một số gia đình có xu hướng đơn giản hóa các nghi lễ, hoặc thay thế các sản phẩm thủ công bằng các sản phẩm mua sẵn do thiếu thời gian và người làm nghề.
- Ảnh hưởng của văn hóa外来: Việc du nhập các loại hình giải trí hiện đại có thể làm giảm đi sự quan tâm của giới trẻ đối với các giá trị văn hóa truyền thống.
Giải pháp bảo tồn
- Ghi chép và lưu trữ: Các nhà nghiên cứu văn hóa, bảo tàng đang tích cực ghi chép, sưu tầm và lưu trữ các bài khấn, cách làm con giống, nghi thức cúng… để làm tài liệu giáo dục.
- Đào tạo thế hệ kế cận: Các câu lạc bộ văn hóa dân tộc tại địa phương, trường học đã tổ chức các lớp dạy tiếng Tày, dạy làm các sản phẩm thủ công truyền thống, hướng dẫn các nghi lễ cơ bản cho thanh thiếu niên.
- Phát triển du lịch văn hóa: Một số địa phương đã đưa các nghi lễ thờ cúng của người Tày vào các tour du lịch văn hóa. Điều này không chỉ giúp du khách hiểu rõ hơn về văn hóa mà còn tạo thêm thu nhập, khích lệ người dân giữ gìn bản sắc.
- Sự vào cuộc của媒体 (truyền thông): Các chương trình truyền hình, báo đài (như VTV) thường xuyên đưa tin, làm phóng sự về các giá trị văn hóa này, giúp lan tỏa rộng rãi đến công chúng.
Việc gìn giữ tục thờ cúng tổ tiên của người Tày không phải là nhiệm vụ của riêng ai mà là của cả cộng đồng. Khi mỗi người dân Tày, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu được giá trị văn hóa mà cha ông để lại và tự hào về nó, thì tín ngưỡng này sẽ còn mãi với thời gian.
Kết luận
Tóm lại, tục thờ cúng tổ tiên của người Tày là một tín ngưỡng dân gian giàu bản sắc, chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử và nhân văn sâu sắc. Từ cách bài trí bàn thờ, chuẩn bị mâm cơm cúng cho đến các nghi thức khấn nguyện đều toát lên lòng thành kính và sự biết ơn đối với nguồn cội. Những đặc điểm riêng biệt này không chỉ tạo nên bản sắc độc đáo cho người Tày mà còn góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng của dân tộc Việt Nam. Dù xã hội có đổi thay, việc tìm hiểu, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống như tục thờ cúng tổ tiên của người Tày vẫn là việc làm có ý nghĩa quan trọng, góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc cho các thế hệ mai sau.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
