Chùa Xá Lợi Phật Đài là một cái tên vừa quen, vừa lạ trong bản đồ tâm linh của người dân Sài Gòn. Vừa quen vì cái tên gắn liền với những bảo vật linh thiêng của Phật giáo, lại vừa lạ bởi lịch sử hình thành và kiến trúc đặc biệt mang đậm dấu ấn của Phật giáo Nam Tông. Bài viết này không chỉ đơn thuần là một bài giới thiệu về một ngôi chùa, mà là một bản tường trình chi tiết về hành trình gian nan, kiên định và đầy tâm huyết của các bậc trưởng lão trong việc kiến tạo nên một công trình văn hóa – tâm linh có một không hai tại Việt Nam.
Có thể bạn quan tâm: Tìm Hiểu Về Phật Giáo Hòa Hảo: Lịch Sử, Giáo Lý Và Ảnh Hưởng Tại Việt Nam
Hành Trình Khởi Nguyên: Từ Một Khu Đất Trên Đồi Viễn
Bối Cảnh Lịch Sử và Sứ Mệnh Được Giao
Hành trình của Xá Lợi Phật Đài bắt nguồn từ một giai đoạn lịch sử đặc biệt của Phật giáo Việt Nam. Sau sự kiện đấu tranh Phật giáo năm 1963, Giáo hội Phật giáo Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh đã giao một khu đất có diện tích lên tới 40.000 mét vuông, tọa lạc trên một ngọn đồi được biết đến với cái tên đồi Viễn, hay còn gọi là đồi bác sĩ Tín, cho hai vị cao tăng: Hòa thượng Pháp Tri và Hòa thượng Hộ Giác. Hòa thượng Pháp Tri, với vai trò là Phó Viện trưởng Viện Hóa đạo, và Hòa thượng Hộ Giác, với hai chức trách là Tổng Vụ trưởng Tổng hội Hoằng pháp và Tổng Vụ trưởng Tổng hội Thanh niên, đã được giao trọng trách thiết lập một ngôi chùa theo hệ phái Phật giáo Nam Tông tại mảnh đất này.
Sứ mệnh này không chỉ đơn thuần là xây dựng một nơi thờ tự, mà còn là một nỗ lực lớn lao nhằm đưa Phật giáo Nam Tông, một truyền thống lâu đời và đặc sắc, đến gần hơn với tín đồ và nhân dân Sài Gòn. Việc lựa chọn một khu đất rộng lớn và có vị trí đắc địa như vậy đã phần nào nói lên tầm nhìn và kỳ vọng của Giáo hội đối với công trình tâm linh này.
Những Năm Tháng Khởi Công Gian Nan
Năm 1969, Hòa thượng Pháp Tri chính thức đại diện cho chư tăng đảm nhận vai trò quản lý việc xây dựng. Cái tên “Xá Lợi Phật Đài” cũng được chính thức ra đời, một cái tên mang đầy ý nghĩa tôn giáo, thể hiện khát vọng được cúng dường và tôn trí những bảo vật linh thiêng của Đức Phật. Kiến trúc của ngôi chùa được mô phỏng theo hình tượng của Bồ Đề Đạo Tràng tại Ấn Độ, một thánh địa thiêng liêng nơi Đức Phật chứng ngộ. Mô hình này bao gồm một tháp lớn ở trung tâm làm chánh điện, được bao quanh bởi bốn tháp nhỏ ở bốn hướng.
Tuy nhiên, con đường kiến tạo lại không hề bằng phẳng. Thời kỳ đó, đất nước còn trong cảnh chiến tranh, kinh tế khó khăn, nguồn lực tài chính cho công trình gần như là con số không. Từ năm 1969 cho đến khoảng năm 1989, trong suốt gần hai mươi năm, công trình chỉ mới dừng lại ở việc xây dựng phần mặt bằng tầng trệt của tháp lớn để làm chánh điện. Vật liệu cũng hết sức giản dị và tự lực cánh sinh: gạch xi măng do chính ngôi chùa tự đổ. Bốn tháp phụ xung quanh thì hoàn toàn chưa có điều kiện thi công. Giai đoạn này là một minh chứng rõ nét cho tinh thần kiên trì, nhẫn nại và niềm tin vững chắc vào Phật pháp của chư Tăng, dù trong hoàn cảnh nào cũng không từ bỏ lý tưởng.
Bước Chuyển Mình Quan Trọng Với Sự Trợ Giúp Của Thượng Tọa Thiện Nhân
Một bước ngoặt lớn trong lịch sử của Xá Lợi Phật Đài diễn ra vào năm 1992. Theo lời yêu cầu của Hòa thượng Pháp Tri, Thượng tọa Thiện Nhân đã về Xá Lợi Phật Đài để phụ giúp công việc và chính thức đảm nhiệm chức vụ trụ trì. Sự có mặt của Thượng tọa không chỉ là một sự thay đổi về nhân sự mà còn là một làn gió mới thổi vào công trình dang dở.
Có thể bạn quan tâm: Xá Lợi Phật Chùa Thiên Hưng: Hiện Tượng Tâm Linh Hay Bí Ẩn Khoa Học?
Từ năm 1992 đến khoảng năm 1998, dưới sự điều hành của Thượng tọa Thiện Nhân, công trình bắt đầu có những bước tiến rõ rệt. Những công trình phụ trợ thiết yếu lần lượt được hình thành: nhà bếp, tăng xá (nơi ở của các vị sư), trai đường (nơi dùng cơm), và hai phòng tu học dành cho chư tăng. Những năm tháng này, dù vẫn còn nhiều khó khăn, nhưng nhịp độ xây dựng đã được đẩy nhanh, thể hiện rõ quyết tâm của vị trụ trì mới trong việc hoàn thiện ngôi chùa theo đúng tâm nguyện của các bậc tiền bối.
Biến Cố Lớn: Giải Tỏa Và Hành Trình Di Dời
Chương Trình Xây Dựng Công Viên Lịch Sử Văn Hóa Dân Tộc
Năm 1998, một biến cố lớn đã làm thay đổi hoàn toàn số phận của Xá Lợi Phật Đài. Nhà nước chính thức ban hành chương trình xây dựng Công viên Lịch sử Văn hóa Dân tộc. Đây là một dự án quy mô lớn với tham vọng tái hiện lại toàn bộ chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Dự án được chia thành bốn khu vực lớn, mỗi khu đại diện cho một giai đoạn lịch sử khác nhau.
Khu 1, được quy hoạch để xây dựng đền thờ các vị vua Hùng, chính là khu vực mà Xá Lợi Phật Đài đang tọa lạc – ngọn đồi Viễn. Quyết định này, dù mang tính chất quốc gia và vì lợi ích chung, nhưng lại đặt Xá Lợi Phật Đài vào thế “động thổ”. Việc giải tỏa là điều không thể tránh khỏi, và ngôi chùa buộc phải di dời tới một địa điểm mới, khu tái định cư Long Sơn.
Những Nỗ Lực Của Thượng Tọa Thiện Nhân Trong Việc Giữ Gìn Ngôi Chùa
Trước thông báo giải tỏa, Thượng tọa Thiện Nhân và chư Tăng đã trải qua một thời gian dài đấu tranh, thương lượng. Ban đầu, có nhiều ý kiến mong muốn giữ lại Xá Lợi Phật Đài trong hiện trạng, coi đó là một phần di sản văn hóa tâm linh không thể tách rời khỏi khu vực. Tuy nhiên, quyết định từ trung ương là khu 1 chỉ được phép xây dựng những công trình liên quan đến việc thờ cúng các vị vua Hùng, và như vậy, một ngôi chùa Phật giáo không nằm trong định hướng đó.
Thượng tọa Thiện Nhân không bỏ cuộc. Trong quá trình làm thủ tục, ngài đã kiên trì xin lại một phần diện tích đất để khi tái định cư có thể xây dựng một cách thoải mái, thuận tiện cho việc tu học và sinh hoạt của chư Tăng. Ban đầu, cơ quan chức năng chỉ cấp cho 5.000 mét vuông, một diện tích quá nhỏ so với nhu cầu. Sau nhiều lần thương lượng, thuyết phục, Thượng tọa đã thuyết phục được các bên liên quan cấp thêm, và cuối cùng, khu đất được duyệt cho việc tái định cư có diện tích là 7.200 mét vuông.
Một điểm đáng chú ý là vị trí của khu tái định cư Long Sơn khá gần so với vị trí cũ của chùa. Nếu tính theo đường chim bay, khoảng cách chỉ vào khoảng 500 mét. Điều này, dù không thể bù đắp được việc phải rời xa mảnh đất thiêng liêng ban đầu, nhưng cũng phần nào làm dịu đi nỗi niềm tiếc nuối của chư Tăng và Phật tử.
Khởi Công Xây Dựng Lại: Tái Hiện Một Di Sản
Có thể bạn quan tâm: Xá Lợi Huyết Phật: Hiện Tượng Tâm Linh Hay Kỳ Quan Khoa Học?
Sau khi hoàn tất mọi thủ tục giấy tờ, vào ngày 24 tháng 3 năm 2005, Thượng tọa Thiện Nhân chính thức phát lệnh khởi công xây dựng lại chùa Xá Lợi Phật Đài tại khu đất mới. Đây là một thời khắc lịch sử, đánh dấu sự hồi sinh của một công trình tâm linh sau bao biến cố thăng trầm.
Một trong những nguyên tắc bất di bất dịch mà Thượng tọa đề ra là phải giữ gìn cái tên “Xá Lợi Phật Đài” mà các vị Trưởng lão đời trước đã dày công đặt ra. Và để xứng đáng với cái tên đó, điều kiện tiên quyết là phải có một tháp để thờ Xá lợi Phật. Vì vậy, việc đầu tiên và quan trọng nhất là thiết kế và xây dựng tháp thờ. Tuy nhiên, về các công trình khác như chánh điện, tăng xá, trai đường, Thượng tọa chọn cách hoàn toàn thay đổi so với kiến trúc chùa cũ, để phù hợp hơn với điều kiện và không gian mới.
Sau khoảng 2 năm rưỡi thi công khẩn trương, ngôi chùa mới đã hoàn thành và chính thức đi vào hoạt động. Kiến trúc của Xá Lợi Phật Đài mới được thiết kế theo hình chữ “Vương”, một mô hình kiến trúc truyền thống của Phật giáo, thể hiện uy quyền và sự tôn kính. Chánh điện được đặt ở vị trí trung tâm, có diện tích lên tới 450 mét vuông (15×30 mét), là nơi diễn ra các buổi lễ và tụng kinh chính. Hai bên là tăng xá dành cho chư Tăng, phía sau là trai đường, và phía trước là tháp thờ Xá lợi Phật cùng một tháp chuông. Vị trí của chùa rất đẹp, với ba mặt tiền: hai mặt giáp đường và một mặt giáp công viên, tạo nên một không gian vừa trang nghiêm, vừa gần gũi với thiên nhiên.
Kiến Trúc Và Sinh Hoạt: Hiện Tại Và Tương Lai
Kiến Trúc Đặc Trưng Của Phật Giáo Nam Tông
Kiến trúc của Xá Lợi Phật Đài là một sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Như đã nói, ngôi chùa mới không còn hoàn toàn bắt chước mô hình Bồ Đề Đạo Tràng như thời kỳ đầu, mà đã được cách tân để phù hợp với điều kiện thực tế. Tuy nhiên, tinh thần của Phật giáo Nam Tông vẫn được giữ gìn một cách trọn vẹn.
Hình chữ “Vương” không chỉ là một cách bố trí không gian, mà còn mang đậm tính biểu tượng. Nó thể hiện sự uy nghiêm của ngôi Tam Bảo, sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, cũng như sự gắn kết giữa các thành phần trong cộng đồng tu học. Chánh điện rộng rãi, thoáng đãng, là nơi hội tụ của muôn lòng hướng Phật. Tháp thờ Xá lợi Phật, dù không quá đồ sộ, nhưng lại là điểm nhấn tâm linh quan trọng nhất, là nơi để Phật tử và du khách chiêm bái, cúng dường.
Các Hoạt Động Phật Sự Và Văn Hóa
Xá Lợi Phật Đài không chỉ là một nơi thờ tự, mà còn là một trung tâm sinh hoạt văn hóa – tâm linh sôi động. Mỗi năm, chùa tổ chức rất nhiều lễ hội và khóa tu quan trọng, thu hút đông đảo Phật tử và du khách thập phương.
Có thể bạn quan tâm: Xuất Chúng Trong Phật Giáo Là Gì: Hành Trình Giải Thoát & Bài Học Sống An Lạc
Một trong những sự kiện lớn nhất trong năm là lễ dâng y Kathina, được tổ chức vào ngày 22 tháng 9 âm lịch. Đây là một truyền thống tốt đẹp của Phật giáo Nam Tông, nơi Phật tử dâng cúng y bát và các vật dụng cần thiết cho chư Tăng sau ba tháng an cư kiết hạ. Ngoài ra, chùa còn tổ chức lễ giỗ của Hòa thượng Pháp Tri vào ngày 16 tháng 10 âm lịch, để tưởng nhớ công đức của vị trụ trì tiền nhiệm, người đã đặt những viên gạch đầu tiên cho công trình này.
Đặc biệt, vào ngày 22 âm lịch hàng tháng, chùa tổ chức “Ngày hành thiền Tứ Niệm Xứ”. Đây là một pháp môn thiền định quan trọng trong Phật giáo Nam Tông, giúp hành giả quán chiếu về thân, thọ, tâm, pháp để đạt được sự an lạc và tỉnh thức. Các khóa thiền này không chỉ thu hút chư Tăng trong chùa mà còn có sự tham gia của rất nhiều Phật tử tại gia muốn tìm hiểu và thực hành giáo pháp.
Đội Ngũ Chư Tăng Và Sứ Mệnh Truyền Thừa
Hiện tại, Xá Lợi Phật Đài có 4 vị sư đang trú ngụ và đảm nhiệm các công việc khác nhau. Mỗi vị đều là những bậc tu hành có đức độ và uyên bác, kế thừa và phát huy truyền thống Phật giáo Nam Tông. Nhiệm vụ của các vị không chỉ là tu tập, mà còn là thuyết pháp giảng đạo, hướng dẫn Phật tử tu học, và tiếp nối ngọn lửa tâm linh mà các bậc tiền bối đã để lại.
Sứ mệnh của Xá Lợi Phật Đài trong tương lai là tiếp tục trở thành một điểm đến tâm linh quan trọng, không chỉ cho Phật tử Nam Tông mà còn cho tất cả những ai muốn tìm hiểu về Phật giáo, muốn tìm về một chốn bình yên trong tâm hồn. Đồng thời, chùa cũng hướng tới việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của nhân dân.
Tổng Kết: Một Di Sản Của Niềm Tin Và Sự Kiên Định
Chùa Xá Lợi Phật Đài, qua hành trình hơn nửa thế kỷ, đã trải qua biết bao thăng trầm, biến cố. Từ một khu đất trống trên đồi Viễn, trải qua chiến tranh, khó khăn, rồi đến biến cố giải tỏa, và cuối cùng là sự hồi sinh tại khu Long Sơn, mỗi giai đoạn trong lịch sử của chùa đều là một bài học về lòng kiên định, về sự hy sinh và cống hiến.
Đằng sau mỗi viên gạch, mỗi mái ngói của Xá Lợi Phật Đài là biết bao công sức, tâm huyết và cả nước mắt của các bậc trưởng lão, đặc biệt là công lao to lớn của Hòa thượng Pháp Tri và Thượng tọa Thiện Nhân. Họ không chỉ xây dựng một ngôi chùa, mà còn kiến tạo nên một di sản tinh thần vô giá, một biểu tượng cho tinh thần bất khuất và niềm tin vững chắc vào Chánh pháp của Phật giáo Việt Nam.
Ngày nay, khi du khách và Phật tử đến với Xá Lợi Phật Đài, không chỉ đơn thuần là để chiêm bái một công trình kiến trúc, mà còn là để lắng nghe một câu chuyện – câu chuyện về một hành trình đầy gian nan nhưng cũng vô cùng cảm động của những con người đã dành cả cuộc đời mình để phụng sự đạo pháp và dân tộc. Và có lẽ, chính giá trị tinh thần to lớn đó mới là “xá lợi” quý giá nhất mà Xá Lợi Phật Đài đang cưu mang và truyền trao cho muôn đời sau.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 13, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
