Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi là Tết diệt sâu bọ, là một trong những truyền thống văn hóa lâu đời của người Việt. Vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hàng năm, không khí chuẩn bị mâm cúng trở nên nhộn nhịp. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ cúng Tết Đoan Ngọ như thế nào cho đúng phong tục, văn khấn ra sao hay các món ăn truyền thống cần thiết. Bài viết này sẽ cung cấp một hướng dẫn toàn diện, giúp bạn đọc hiểu sâu và chuẩn bị chu đáo cho ngày lễ đặc biệt này.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cúng Tết Đoan Ngọ: Cẩm Nang Chuẩn Bị Lễ Vật Và Giờ Hoàng Đạo
Những điều cần biết trước khi cúng Tết Đoan Ngọ
Tết Đoan Ngọ không chỉ đơn thuần là một ngày lễ thông thường mà còn mang ý nghĩa văn hóa và tâm linh sâu sắc. Hiểu rõ bản chất của ngày lễ này là bước đầu tiên để chuẩn bị một mâm cúng đúng nghĩa.
Tết Đoan Ngọ là gì và tại sao chúng ta cúng?
Tết Đoan Ngọ (còn gọi là Tết Đoan Dương, Tết sâu bọ) là một ngày tết truyền thống phổ biến tại nhiều quốc gia Á Đông như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Việt Nam. Trong y học cổ truyền phương Đông, đây là thời điểm dương khí lên đến đỉnh điểm, thường trùng với hạ chí. Tại Việt Nam, ngày lễ này gắn liền với hai ý nghĩa chính: “diệt sâu bọ” và “thờ cúng tổ tiên”.
Theo quan niệm dân gian, vào ngày này, các loại ký sinh trùng, giun sán trong cơ thể người sẽ “ngoi lên”. Vì vậy, người xưa thường ăn các món có vị chua, chát, cay để tiêu diệt chúng. Đồng thời, đây cũng là dịp để con cháu tề tựu, thể hiện lòng hiếu kính với ông bà, tổ tiên.
Nguồn gốc và ý nghĩa văn hóa sâu sắc
Nguồn gốc Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam bắt nguồn từ truyền thuyết “Tết diệt sâu bọ”. Chuyện kể rằng, sau một mùa màng bội thu, sâu bọ kéo đến ăn hoa màu khiến dân chúng đau đầu. Một ông lão tự xưng Đôi Truân chỉ dân chúng lập đàn cúng gồm bánh tro, trái cây và tập thể dục. Chỉ một lúc sau, sâu bọ té ngã rũ rượi. Dân chúng biết ơn nhưng ông lão đã biến mất, từ đó họ đặt tên ngày này là “Tết diệt sâu bọ”.
Bên cạnh đó, Tết Đoan Ngọ còn là ngày giỗ Quốc Mẫu Âu Cơ, một ngày trọng đại trong đời sống tâm linh của người Việt. Nó cũng là ngày Vía Bà ở núi Bà Đen (Tây Ninh) và là ngày “nước quay” ở Đồng bằng sông Cửu Long, đánh dấu mùa lũ về.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Tết Nguyên Tiêu Vào Giờ Nào Là Chuẩn Nhất Theo Phong Tục Việt Nam?
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ gồm những gì?
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ có thể làm chay hoặc mặn tùy điều kiện gia đình, nhưng thường bao gồm những lễ vật cơ bản sau:
- Bánh trái: Bánh tro, bánh ú, xôi chay.
- Trái cây: Mâm ngũ quả với đủ năm vị cay, chua, đắng, mặn, ngọt. Các loại quả phổ biến thường là mận, xoài xanh, vải, mít…
- Rượu nếp, cơm rượu: Đây là món không thể thiếu, tượng trưng cho việc tiêu diệt ký sinh trùng.
- Hoa và nhang đèn: Hoa đồng tiền đỏ, 3 chén nước trà, 3 chén rượu (có thể pha hùng hoàng), vàng mã.
- Thịt vịt (miền Trung): Món ăn đặc trưng giúp giải nhiệt.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Nghi Lễ Cúng Tất Niên Và Giao Thừa: Chi Tiết Từ A-z Cho Năm Mới An Lành
Văn khấn và giờ cúng Tết Đoan Ngọ
Việc chuẩn bị văn khấn và chọn giờ cúng là khâu quan trọng nhất trong nghi lễ.
Thời gian cúng chuẩn nhất
Thời gian cúng Tết Đoan Ngọ chuẩn nhất là vào giờ Ngọ, từ 11 giờ trưa đến 13 giờ chiều ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch. Đây là khoảng thời gian dương khí mạnh nhất, phù hợp để tiến hành các nghi lễ tâm linh.
Bài văn khấn Tết Đoan Ngọ
Dưới đây là bài văn khấn tham khảo, bạn có thể đọc to và rõ ràng khi làm lễ:
“Con nhất tâm kính bái, cung thỉnh cha mẹ, ông bà, gia tiên tiền tổ nội ngoại, hôm nay là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, ngày Tết Đoan Ngọ năm… (niên hiệu), vào giờ nhâm ngọ thanh long hoàng đạo là giờ cát tường, chúng con với tấm lòng thành kính hiếu nghĩa xin sửa soạn lễ vật, tiền vàng, nhang đăng cung thỉnh kính mời cha mẹ, ông bà, cùng gia tiên tiền tổ nội ngoại hạ đàn thụ hưởng và chứng giám cho tấm lòng thành kính của chúng con.
Kính lạy cha mẹ ông bà cùng gia tiên nội ngoại, nhân ngày Tết Đoan Ngọ con cung thỉnh kính mời gia tiên nội ngoại trợ duyên cho chúng con làm lễ cầu xin Thượng Đế, Ngọc Hoàng Đại Đế bảo vệ mùa màng cho nhân dân, gia ân cho hương linh tiên tổ được mát mẻ ở nơi thiên giới, chúng con thỉnh cầu cha mẹ, ông bà, gia tiên tiền tổ nội ngoại phù hộ độ trì cho chúng con.
Cầu tài tài đến. Cầu phúc phúc lai. Cầu đức đức thịnh. Cầu lộc lộc tồn. Hanh thông sự nghiệp vạn sự cát tường như ý.
Chúng con nhất tâm quy mệnh lễ, thành kính cung thỉnh lên gia tiên nội ngoại cầu xin gia tiên chứng lễ.
Chúng con xin đa tạ (3 lần).”
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn Bị Mâm Cúng Tất Niên Cuối Năm Cho Mọi Gia Đình
Các món ăn truyền thống không thể thiếu trong ngày Tết Đoan Ngọ
Ẩm thực ngày Tết Đoan Ngọ rất phong phú và mang ý nghĩa đặc biệt.
Cơm rượu, rượu nếp, nếp cẩm
Đây là món ăn đặc trưng nhất. Theo quan niệm dân gian, vào ngày này, các loại ký sinh trùng sẽ ngoi lên cao. Việc ăn cơm rượu, nếp cẩm có vị chua, cay sẽ giúp tiêu diệt chúng. Món này nên được ăn vào buổi sáng, ngay sau khi thức dậy để đạt hiệu quả cao nhất.
Bánh tro, bánh ú
Bánh tro (hay bánh ú) được làm từ gạo nếp ngâm nước tro, gói trong lá chuối và luộc chín. Bánh có màu vàng nâu, vị thanh đạm, thường ăn kèm với đường hoặc mật.
Trái cây
Trái cây là lễ vật không thể thiếu. Dân gian thường chọn các loại quả có vị chua như mận, xoài xanh để ăn vào buổi sáng. Hiện nay, các loại quả theo mùa như vải, mít, sầu riêng cũng được sử dụng phổ biến.
Thịt vịt
Món ăn này đặc biệt phổ biến ở miền Trung. Người ta tin rằng vào ngày mùng 5 tháng 5, thời tiết oi bức, ăn thịt vịt sẽ giúp cơ thể mát mẻ hơn.
Chè trôi nước, chè kê
- Chè trôi nước: Món đặc trưng của người miền Nam, với những viên bột nếp tròn, nhân đậu vàng, ăn kèm nước đường, gừng và cốt dừa.
- Chè kê: Món đặc sản của người Huế, được nấu từ hạt kê đã xay, thêm đường và gừng, tạo nên một nồi chè thơm phức.
Phong tục cúng Tết Đoan Ngọ ở 3 miền Việt Nam
Mỗi vùng miền lại có những đặc điểm riêng trong cách cúng và ẩm thực ngày Tết Đoan Ngọ.
Miền Bắc
Miền Bắc thường cúng mặn hoặc chay đầy đủ. Món không thể thiếu là rượu nếp hoặc nếp cẩm. Mâm cúng thường được chuẩn bị chu đáo với đầy đủ các lễ vật truyền thống.
Miền Trung
Người miền Trung không dùng rượu nếp mà thay bằng cơm rượu. Cơm rượu ở đây thường được làm theo phương pháp cổ truyền, có hình vuông hoặc nguyên khối. Món thịt vịt là đặc trưng không thể thiếu. Ngoài ra, người miền Trung còn có tục “giết sâu bọ” bằng cách cho trẻ em ăn một miếng cơm rượu.
Miền Nam
Miền Nam có khẩu vị ngọt, nên cơm rượu thường được vo thành viên tròn và pha thêm nước đường, có thể ăn chung với xôi vò. Món chè trôi nước là đặc trưng. Mâm cúng thường đơn giản hơn nhưng vẫn đầy đủ lễ vật.
Các phong tục đặc biệt trong ngày Tết Đoan Ngọ
Ngoài việc cúng bái, Tết Đoan Ngọ còn có nhiều phong tục độc đáo:
- Hái lá thuốc: Vào đúng giờ Ngọ, người dân ở một số vùng thôn quê đi hái các loại lá cây về nấu nước xông, tắm để chữa bệnh ngoài da, cảm mạo.
- Tắm lá mùi: Dùng cây mùi già nấu nước tắm để giải trừ vận xui, khí độc.
- Bôi vôi: Trẻ em chưa biết đi thường được bôi một ít vôi bột vào thóp, ngực và rốn để tránh đau bụng, nhức đầu.
- Đeo túi thơm: Túi làm bằng vải ngũ sắc, bên trong đựng hương liệu để đuổi rắn rết, sâu bọ.
Tết Đoan Ngọ ở các quốc gia khác
Tết Đoan Ngọ là một ngày lễ phổ biến ở nhiều nước Á Đông, mỗi nơi có một cách thể hiện khác nhau.
Trung Quốc
Người Trung Quốc có 3 tập tục chính: đua thuyền rồng, ăn bánh ú và uống rượu hùng hoàng. Đua thuyền rồng là hoạt động náo nhiệt nhất, tưởng nhớ nhà thơ Khuất Nguyên. Họ cũng đeo túi thơm để trừ tà ma, bệnh tật.
Hàn Quốc
Người Hàn Quốc gọi ngày mùng 5 tháng 5 là Dano hoặc Surit-nal. Đây là ngày cúng thần linh và kết thúc mùa gieo hạt. Phong tục đặc trưng là gội đầu bằng hoa diên vĩ và nam giới lấy rễ cây làm thắt lưng.
Nhật Bản
Tết Đoan Ngọ ở Nhật Bản gọi là Tango no Sekku, nhưng sau này được đổi thành Ngày Thiếu nhi (こどもの日). Đây là ngày lễ lớn dành cho các bé trai. Người Nhật treo cờ cá chép (Koinobori) và trang trí bộ áo giáp Kabuto với ước mong con cái thành đạt, khỏe mạnh.
Một số điều kiêng kỵ trong ngày Tết Đoan Ngọ
Để tránh rước vận xui, bạn nên lưu ý những điều sau:
- Vứt giày dép lộn xộn: Trong tiếng Hán, giày dép đồng âm với “tà”. Để dép không đúng trật tự dễ chiêu dụ tà khí.
- Để rơi tiền: Rơi tiền bạc, ví trong ngày này được coi là điềm báo tài lộc sẽ đi xuống.
- Mua vật phẩm kỳ quái: Tránh mua các vật phẩm có hình thù kỳ quái, không rõ nguồn gốc.
- Khách sạn: Khi ở khách sạn, nhà nghỉ, nên tránh các phòng đầu tiên hoặc cuối cùng trong dãy hành lang vì dễ hút năng lượng tiêu cực.
- Đến nơi âm u: Tránh đến bệnh viện, đám ma vì những nơi này âm khí nặng, dễ gây bệnh tật.
Lời kết
Tết Đoan Ngọ là một nét đẹp văn hóa truyền thống cần được giữ gìn và phát huy. Hiểu rõ cúng Tết Đoan Ngọ như thế nào, từ việc chuẩn bị mâm cúng, bài văn khấn cho đến các phong tục tập quán, không chỉ giúp gia đình bạn có một ngày lễ trọn vẹn mà còn thể hiện sự thành kính với tổ tiên. Hy vọng những thông tin trong bài viết tại chuaphatanlongthanh.com sẽ giúp bạn đọc có cái nhìn toàn diện và chuẩn bị tốt nhất cho ngày lễ đặc biệt này.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 15, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
