Thờ cúng tổ tiên là một phong tục tốt đẹp của người Việt Nam, thể hiện lòng thành kính, biết ơn đối với các đấng sinh thành và những người đã khuất. Trong đó, bàn thờ gia tiên luôn là không gian linh thiêng nhất trong mỗi gia đình. Bên cạnh việc thờ cúng các cụ tổ tiên, nhiều gia đình còn có tục thờ cúng riêng đối với “Mẹ Sanh” và “Mẹ Độ”. Đây là hai khái niệm có sự khác nhau về mặt ý nghĩa tâm linh, và cách thức thờ cúng cũng có những quy tắc riêng. Việc hiểu đúng và thờ cúng đúng cách không chỉ thể hiện lòng thành mà còn mang lại sự an lạc cho gia đạo. Vậy cách thờ cúng mẹ sanh mẹ độ như thế nào cho chuẩn? Chúng ta hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang 3 Cách Nấu Xôi Cúng Ngày Tết Chuẩn Vị, Dẻo Thơm
Tổng quan về khái niệm Mẹ Sanh và Mẹ Độ
Trước khi đi vào tìm hiểu chi tiết về cách thờ cúng mẹ sanh mẹ độ, chúng ta cần phân biệt rõ hai khái niệm này. Mặc dù cùng hướng về công ơn sinh thành dưỡng dục nhưng “Mẹ Sanh” và “Mẹ Độ” trong văn hóa tâm linh Việt Nam có những hàm nghĩa khác nhau.
- Mẹ Sanh (hay còn gọi là Mẫu Sinh): Đây là cách gọi thể hiện công ơn sinh thành, dưỡng dục của người mẹ đối với con cái. “Mẹ Sanh” là người đã mang nặng đẻ đau, sinh ra ta và nuôi nấng ta khôn lớn. Đây là khái niệm mang tính phổ quát, ai cũng có mẹ sinh. Việc thờ cúng “Mẹ Sanh” chính là thờ cúng người mẹ đã khuất hoặc tưởng nhớ công ơn sinh thành của mẹ.
- Mẹ Độ (hay còn gọi là Mẫu Độ): Khái niệm này mang sắc thái tâm linh và tôn giáo hơn, đặc biệt là trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. “Mẹ Độ” thường được hiểu là các vị Mẫu linh thiêng (như Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Liễu Hạnh…) có khả năng che chở, độ trì cho con dân. Tuy nhiên, trong nhiều gia đình, “Mẹ Độ” cũng có thể là cách gọi thân thương dành cho người mẹ đã mất nhưng linh thiêng, luôn phù hộ cho con cháu. Việc thờ cúng “Mẹ Độ” là mong cầu sự che chở, bảo vệ, giúp con cháu vượt qua khó khăn, bệnh tật.
Việc thờ cúng hai đối tượng này có sự khác nhau về mặt tâm linh, nhưng tựu chung lại đều xuất phát từ lòng thành kính và biết ơn.
Chuẩn bị không gian thờ cúng
Việc chuẩn bị không gian thờ cúng là bước đầu tiên và cũng là bước quan trọng nhất trong cách thờ cúng mẹ sanh mẹ độ. Một không gian thờ cúng đúng chuẩn cần phải hội tụ các yếu tố về vị trí, bàn thờ và các vật dụng cần thiết.
Vị trí đặt bàn thờ
Theo các chuyên gia phong thủy và văn hóa dân gian, vị trí đặt bàn thờ phải là nơi “thiên thời, địa lợi, nhân hòa”. Cụ thể:
- Nơi trang trọng nhất: Bàn thờ phải được đặt ở nơi cao ráo, thông thoáng, trang nghiêm và thanh tịnh. Đây là nơi thể hiện sự thành kính của con cháu đối với tiên tổ và các đấng sinh thành.
- Hướng tốt: Nên đặt bàn thờ theo các hướng tốt của ngôi nhà (như Sinh Khí, Thiên Y, Diên Niên, Phục Vị). Tránh đặt bàn thờ ở những hướng xấu hoặc đối diện với những nơi không sạch sẽ như nhà vệ sinh, phòng ngủ.
- Tránh xung sát: Bàn thờ không được đặt ở những nơi có xà ngang压顶 (trên đầu), hoặc đối diện với cầu thang, nơi có luồng khí xông thẳng vào. Điều này được cho là sẽ làm mất đi sự thanh tịnh và linh thiêng của không gian thờ cúng.
Một lưu ý quan trọng là bàn thờ Mẹ Sanh và Mẹ Độ có thể được đặt chung trên bàn thờ gia tiên, nhưng cần có sự phân biệt rõ ràng (thường là qua bài vị hoặc thẻ thờ). Trong trường hợp gia đình có điều kiện, có thể lập bàn thờ riêng để thể hiện sự thành kính đặc biệt.
Có thể bạn quan tâm: Cách Thờ Cúng Kỳ Lân Trước Nhà Hợp Phong Thủy, Rước Lộc Vào Nhà
Bàn thờ và các vật dụng
Bàn thờ thường được làm bằng gỗ (gỗ lim, gỗ mít, gỗ sồi…) vì gỗ mang lại cảm giác ấm cúng và có độ bền cao. Kích thước bàn thờ phải phù hợp với không gian và số lượng bài vị.
Các vật dụng cơ bản trên bàn thờ bao gồm:
- Bát hương: Là vật không thể thiếu, là nơi “tụ khí”, là cầu nối giữa dương thế và âm cương. Số lượng bát hương thường là số lẻ (1, 3, 5, 7, 9). Đối với bàn thờ gia tiên, thường có 3 bát hương: bát hương ở giữa thờ Thần Thổ Địa, bát hương bên trái thờ gia tiên nội, bát hương bên phải thờ gia tiên ngoại. Riêng đối với bàn thờ Mẹ Sanh/Mẹ Độ, có thể thêm bát hương hoặc bài vị riêng.
- Lọ hoa: Dùng để cúng hoa tươi, thường là hoa cúc, hoa huệ, hoa sen… Tránh dùng hoa giả.
- Đèn thờ: Dùng đèn dầu hoặc đèn điện (nên dùng đèn LED ấm, tránh ánh sáng quá chói).
- Chén nước: Dùng để đựng nước sạch, thay hàng ngày.
- Mâm bồng: Dùng để đựng trái cây, đồ cúng.
Ngoài ra, tùy vào tập quán của từng vùng miền mà có thể có thêm các vật dụng khác như đài, lư đồng, hoành phi, câu đối…
Cách thờ cúng mẹ sanh mẹ độ: Chuẩn bị mâm cỗ
Mâm cỗ cúng là một phần không thể thiếu trong cách thờ cúng mẹ sanh mẹ độ. Tùy vào điều kiện và hoàn cảnh mà mâm cỗ có thể đơn giản hay thịnh soạn, nhưng quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm. Dưới đây là những lưu ý khi chuẩn bị mâm cỗ.
Mâm cỗ mặn
Mâm cỗ mặn thường được chuẩn bị vào các ngày giỗ, ngày Tết hoặc những ngày cúng đặc biệt. Một mâm cỗ mặn truyền thống thường bao gồm:
- Xôi: Xôi gấc (màu đỏ tượng trưng cho may mắn) hoặc xôi đỗ xanh.
- Gà luộc: Gà trống thiến luộc nguyên con, bày ra đĩa cho đẹp.
- Bánh chưng/bánh tét: Thể hiện truyền thống ẩm thực của người Việt.
- Các món canh, món mặn: Như canh măng, canh bóng, thịt kho tàu, nem rán…
- Trái cây: Ngũ quả theo từng vùng miền.
Khi dâng cỗ, cần phải sắp xếp mâm cỗ gọn gàng, đẹp mắt, thể hiện sự tươm tất.
Mâm cỗ chay
Ngày nay, nhiều gia đình chọn cúng mâm cỗ chay để thể hiện lòng từ bi, đặc biệt là vào các ngày rằm, mùng 1. Mâm cỗ chay cũng không kém phần phong phú:
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Toàn Tập Về Cách Thờ Cúng Hoàng Thần Tài Và Những Điều Bạn Cần Biết
- Xôi chay: Xôi dừa, xôi gấc chay.
- Bánh: Bánh chưng chay, bánh tét chay, các loại bánh khác.
- Rau củ: Các món chay được chế biến công phu từ nấm, đậu hũ, các loại rau củ quả.
- Trái cây: Tương tự như mâm cỗ mặn.
Việc cúng chay không chỉ giúp giảm bớt sát sinh mà còn mang lại cảm giác thanh tịnh cho không gian thờ cúng.
Các bước tiến hành nghi lễ thờ cúng
Nghi lễ thờ cúng là bước quan trọng nhất, thể hiện sự thành kính của gia chủ. Dưới đây là các bước cơ bản trong cách thờ cúng mẹ sanh mẹ độ.
Bước 1: Sắm sửa và chuẩn bị
Trước ngày cúng, gia chủ cần chuẩn bị đầy đủ các lễ vật đã nêu ở trên. Cần phải chọn hoa quả tươi ngon, không bị dập nát. Các món ăn phải được chế biến sạch sẽ, tươm tất.
Ngoài ra, gia chủ cũng cần chuẩn bị bài vị (nếu có) hoặc viết sớ cúng. Sớ cúng thường ghi rõ tên tuổi, ngày tháng năm sinh, ngày mất của người đã khuất, kèm theo đó là những lời khấn nguyện.
Bước 2: Thắp hương và khấn nguyện
Đây là bước linh thiêng nhất. Gia chủ cần tắm rửa sạch sẽ, mặc quần áo chỉnh tề, nghiêm trang trước khi làm lễ.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Lễ Vật Nhập Trạch Văn Phòng Mới: Chuẩn Bị Sao Cho Đúng Và Đủ
- Thắp hương: Thắp hương theo số lẻ (1, 3, 5, 7, 9 nén). Đặt hương vào bát hương sao cho ngay ngắn.
- Khấn nguyện: Lời khấn là sự giao tiếp giữa người sống và người đã khuất. Lời khấn cần thành tâm, rõ ràng, không được lầm bầm. Nội dung khấn thường bao gồm:
- Mở đầu: “Kính lạy…” (tên gọi, chức vị), “Hôm nay là ngày… tháng… năm…” (thời gian cúng), “Tín chủ con là…” (tên người cúng), “Trụ tại…” (địa chỉ).
- Nội dung: “Chúng con thành tâm sửa soạn lễ vật… dâng lên bàn thờ…” (tên người quá cố hoặc tên Mẫu), “Kính cáo chư vị thần linh, thổ công, táo quân…”. “Xin kính mời…” (người đã khuất) “hương về thụ lộc”.
- Lời cầu xin: Cầu xin sức khỏe, bình an, may mắn cho gia đình, con cháu. Hoặc cầu xin Mẫu độ trì cho gia đạo an lành, làm ăn tấn tới.
- Kết thúc: “Chúng con cúi đầu kính lễ, xin phù hộ độ trì”. “Cẩn cáo”.
Một mẫu khấn tham khảo:
“Kính lạy Mẫu Liễu Hạnh gia tiên cô bác.
Hôm nay là ngày… tháng… năm…, tín chủ con là…, trú tại…
Thành tâm chuẩn bị lễ vật, dâng lên bàn thờ. Kính cáo chư vị thần linh, thổ công, táo quân.
Kính mời… (tên người đã khuất)… hương về thụ lộc, phù hộ cho con cháu được mạnh khỏe, làm ăn tấn tới, gia đình an khang thịnh vượng.
Chúng con cúi đầu kính lễ, xin phù hộ độ trì.
Cẩn cáo.”
Bước 3: Hành lễ
Sau khi thắp hương và khấn xong, gia chủ và các thành viên trong gia đình lạy theo số lẻ (thường là 3 lạy hoặc 4 lạy). Sau đó, chờ cho hương cháy được một nửa thì hóa vàng (đốt tiền vàng). Lưu ý, khi đốt tiền vàng cần phải đốt ở nơi an toàn, tránh gây cháy.
Sau khi hóa vàng, gia chủ rải muối gạo ra sân, rắc nước gạo trước cửa để tiễn các vong linh không mời mà đến. Cuối cùng là thụ lộc (ăn phần lộc).
Những điều kiêng kỵ trong thờ cúng
Để cách thờ cúng mẹ sanh mẹ độ được trọn vẹn, gia chủ cần lưu ý những điều kiêng kỵ sau:
- Không đặt bàn thờ ở nơi ô uế: Tuyệt đối không đặt bàn thờ gần nhà vệ sinh, phòng ngủ, nơi có luồng khí ô uế.
- Tránh để đồ lung tung: Bàn thờ phải luôn sạch sẽ, gọn gàng. Không để các vật dụng cá nhân, sách báo lung tung lên bàn thờ.
- Khi khấn không được lầm bầm: Lời khấn phải rõ ràng, thành tâm.
- Phụ nữ có thai, người đang có tang không nên lên hương: Theo quan niệm dân gian, những người này có “vía” không tốt, có thể làm mất sự thanh tịnh của bàn thờ.
- Không để hoa quả héo úa, dập nát trên bàn thờ: Cần thay hoa quả thường xuyên.
- Không dùng hoa giả, quả giả để cúng: Điều này thể hiện sự không thành tâm.
Kết luận
Việc thờ cúng mẹ sanh mẹ độ là một nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt, thể hiện lòng biết ơn và hiếu thảo. Hiểu đúng về cách thờ cúng mẹ sanh mẹ độ không chỉ giúp gia chủ thể hiện được sự thành kính mà còn mang lại sự an lạc, may mắn cho gia đình. Hy vọng những thông tin trong bài viết đã giúp bạn có thêm kiến thức để chuẩn bị cho nghi lễ thờ cúng của gia đình mình một cách chu đáo nhất.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 14, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
