Trong đời sống tâm linh của người Việt, việc cúng kính tổ tiên là một truyền thống thiêng liêng, thể hiện lòng thành kính, biết ơn và gìn giữ giá trị văn hóa của các thế hệ đi trước. Tuy nhiên, tại thôn Bãi Lời, xã Tam Dị, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang, người dân tộc Nùng lại có một tập tục đặc biệt: cúng cho ông tổ khi còn sống. Thay vì tổ chức giỗ chạp sau khi cha mẹ qua đời, họ chọn cách trân trọng, chăm sóc và làm lễ cúng sinh nhật cho cha mẹ ngay khi còn sống. Đây không chỉ là một hình thức thờ phụng độc đáo, mà còn thể hiện sâu sắc tình cảm hiếu kính, sự biết ơn và mong muốn cha mẹ được sống lâu, sống khỏe.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Cho Người Nhà Đã Mất Vào Tháng 7 Âm Lịch: Hướng Dẫn Chuẩn Chỉnh, Đầy Đủ Ý Nghĩa
Cúng Cho Ông Tổ – Khái Niệm Và Ý Nghĩa
Cúng cho ông tổ ở đây không phải là lễ cúng giỗ truyền thống cho người đã khuất, mà là một nghi lễ được tổ chức trong khi cha mẹ vẫn còn sống. Theo tiếng Nùng, lễ này gọi là “khay khoăn”, nghĩa là “mở cửa hồn”. Người Nùng tin rằng, hồn (khoăn) phải luôn hòa hợp với thể xác (phi) để cha mẹ được mạnh khỏe, trường thọ. Việc cúng sinh nhật cho cha mẹ chính là cách để cầu mong hồn không rời xa thân xác, giúp người già sống lâu, sống vui.
Lễ cúng được tổ chức trùng với ngày sinh của cha mẹ, thường diễn ra khi cha mẹ bước sang tuổi 60. Đây là mốc quan trọng đánh dấu sự trưởng thành của người già trong quan niệm của người Nùng. Lễ không diễn ra hàng năm như giỗ chạp, mà chỉ tổ chức vào một năm thích hợp do thầy then (thầy cúng của người Nùng) chọn. Điều này thể hiện sự tôn trọng nghi lễ và niềm tin vào sự phù hộ của thần linh.
Nguồn Gốc Và Bối Cảnh Sinh Thành
Vì Sao Có Tập Tục Này?
Theo lời kể của các già làng trong thôn, tập tục cúng sống ra đời xuất phát từ lòng hiếu thảo sâu sắc của con cái đối với cha mẹ. Trong văn hóa người Nùng, con gái khi “xuất giá tòng phu” phải toàn tâm toàn ý chăm lo cho gia đình nhà chồng. Điều này khiến họ ít có thời gian quay về thăm cha mẹ đẻ. Khi cha mẹ già, ốm yếu hoặc đột ngột qua đời, con gái chỉ biết khóc thương, nhưng cha mẹ không thể thưởng thức những món ngon do con gái mang đến.
Chính vì vậy, người Nùng đã sáng tạo ra lễ cúng sống, một cách để bù đắp tình cảm cho cha mẹ ngay khi còn sống. Thay vì tổ chức giỗ chạp đầy ắp vàng mã, họ chọn cách cúng sinh nhật, mời họ hàng, làng xóm đến chia vui, cùng ăn uống, hát vui, cầu chúc sức khỏe. Đây là hình thức thờ phụng thiết thực, thể hiện sự quan tâm, chăm sóc cha mẹ ngay từ khi còn sống.
Vai Trò Của Con Gái Trong Lễ Cúng
Một đặc điểm nổi bật của tập tục này là con gái đã lập gia đình phải tự mình đứng ra tổ chức lễ cúng. Họ có trách nhiệm chính về mặt tài chính, chuẩn bị mâm cỗ, mời khách và lo các thủ tục nghi lễ. Ít nhất, các con phải tổ chức ba lần cho mỗi cha mẹ – có thể liên tiếp trong ba năm hoặc ngắt quãng tùy điều kiện kinh tế và sự thống nhất của các con.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Cho Nhẹ Lòng Là Gì? Ý Nghĩa, Nghi Thức Và Những Điều Cần Biết
Nếu gia đình có nhiều con gái đã lập gia đình, họ sẽ lần lượt phân chia tổ chức lễ cho cha mẹ. Trong trường hợp không có con gái hoặc ít con gái, thì đến lượt con trai đảm nhận vai trò này. Việc tổ chức lễ cúng không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là dấu hiệu của phúc đức, thể hiện sự hòa thuận, yêu thương trong gia đình.
Quy Trình Tổ Chức Lễ Cúng Sống
Chuẩn Bị Lễ Vật
Lễ cúng sống không dùng các vật phẩm cúng giỗ truyền thống như vàng mã, giấy tiền. Thay vào đó, người Nùng chuẩn bị mâm cỗ đầy ắp, gồm các món ăn ngon, thực phẩm giàu dinh dưỡng, nhằm bồi dưỡng sức khỏe cho cha mẹ. Trong buổi lễ, con cháu liên tục mang gạo để thầy then cho vào một chiếc rổ nhỏ gọi là “Pủ lường”, nghĩa là góp lương thực vào kho để bồi dưỡng cha mẹ sống lâu.
Vai Trò Của Thầy Then
Thầy then đóng vai trò trung tâm trong buổi lễ. Ông là người chọn năm tổ chức, dẫn lễ, hát khấn để cầu hồn hòa hợp, tán dương công đức của cha mẹ và cầu mong sức khỏe. Các bài khấn được dịch nôm na là mong “hồn” luôn hòa hợp với “thân”, giúp cha mẹ sống lâu, sống vui.
Không Khí Lễ Hội
Buổi cúng sống gần như trở thành một đêm hội lớn trong xóm. Các thầy then ôm đàn tính, hát say sưa, người xem vây quanh, say mê thưởng thức âm nhạc dân gian. Sau một đêm miệt mài, lễ kết thúc, khách mời cùng ăn uống chia vui, cầu chúc sức khỏe cho các bậc cha mẹ. Người được cúng thường cố gắng ăn uống thật nhiều để đáp lại lòng hiếu thảo của con cháu.
Ý Nghĩa Văn Hóa Và Giá Trị Tinh Thần
Thể Hiện Lòng Hiếu Thảo
Có thể bạn quan tâm: Cúng Sao Thái Âm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Giải Hạn Cho Người Âm
Tập tục cúng sống thể hiện sự trân trọng người già ngay từ khi còn sống. Thay vì chờ đến khi mất mới bày tỏ lòng kính trọng, người Nùng chọn cách bồi dưỡng, vui vẻ, chia sẻ ngay khi cha mẹ còn khỏe mạnh. Đây là một quan niệm thực dụng nhưng nhân văn, đặt giá trị con người lên hàng đầu.
Gắn Kết Gia Đình Và Cộng Đồng
Lễ cúng sống không chỉ là việc của một gia đình, mà còn là dịp gắn kết họ hàng, làng xóm. Việc mời khách, chia vui, cùng ăn uống giúp củng cố tình làng nghĩa xóm, tăng cường sự hỗ trợ lẫn nhau trong cuộc sống khó khăn.
Giữ Gìn Di Sản Văn Hóa
Trong bối cảnh hiện đại hóa, nhiều tập tục truyền thống đang dần mai một. Tuy nhiên, người Nùng ở Bãi Lời vẫn gìn giữ, phát huy tập tục cúng sống như một phần di sản văn hóa phi vật thể quý báu. Họ coi đây là cách duy trì bản sắc dân tộc, truyền dạy giá trị đạo đức cho thế hệ trẻ.
So Sánh Với Các Tập Tục Cúng Tổ Khác
| Tập tục | Thời điểm tổ chức | Đối tượng | Mục đích | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|---|---|
| Cúng giỗ truyền thống | Sau khi mất | Người đã khuất | Tưởng nhớ, cầu siêu | Đốt vàng mã, khóc thương |
| Cúng sống (người Nùng) | Khi còn sống, trùng ngày sinh | Cha mẹ còn sống | Cầu mong trường thọ | Tổ chức sinh nhật, mời họ hàng, thầy then khấn |
So với các tập tục cúng tổ khác, cúng sống của người Nùng mang tính thực tiễn cao, không lãng phí, không đau buồn, mà là vui vẻ, tích cực, phù hợp với lối sống hiện đại nhưng vẫn giữ được giá trị tâm linh.
Lời Khuyên Đối Với Những Ai Muốn Áp Dụng
1. Hiểu Rõ Ý Nghĩa
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Cúng Cho Người Thân: Ý Nghĩa, Cách Thực Hiện Và Những Điều Cần Biết
Trước khi tổ chức, cần hiểu rõ bản chất của tập tục – đó là biểu hiện tình cảm, không phải là nghi lễ hình thức. Hãy coi đây là dịp để tôn vinh cha mẹ, gắn kết gia đình.
2. Lên Kế Hoạch Kỹ Lưỡng
Chọn ngày sinh, thời điểm phù hợp, tham khảo thầy then (nếu có). Chuẩn bị mâm cỗ, lễ vật, kế hoạch mời khách một cách chu đáo.
3. Tôn Trọng Văn Hóa
Nếu không phải người Nùng, nên tôn trọng tính riêng tư của tập tục. Có thể học hỏi, tôn vinh, nhưng không nên lạm dụng hay biến tấu quá xa.
4. Kết Hợp Với Các Hình Thức Khác
Cúng sống có thể kết hợp với các hoạt động như viếng thăm, quà cáp, khám sức khỏe cho cha mẹ – vừa vật chất, vừa tinh thần.
Kết Luận
Cúng cho ông tổ theo cách của người Nùng không chỉ là một nghi lễ tâm linh, mà còn là biểu tượng của tình yêu thương, sự biết ơn và niềm tin vào cuộc sống. Thay vì chờ đợi nỗi đau của sự mất mát, họ chọn cách tôn vinh, chăm sóc cha mẹ ngay khi còn sống. Đây là một bài học sâu sắc về lòng hiếu kính, sự trân trọng giá trị con người và sức mạnh của tình cảm gia đình.
Nếu bạn đang tìm kiếm một cách ý nghĩa, thiết thực để thể hiện lòng thành kính với cha mẹ, có thể tham khảo các bài viết khác tại chuaphatanlongthanh.com để tìm hiểu thêm về các tập tục văn hóa, lễ nghi truyền thống và cách chăm sóc sức khỏe tinh thần cho người thân yêu. Hãy bắt đầu từ hôm nay – đừng để mất đi rồi mới biết nuối tiếc.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 5, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
