Mỗi dịp Tết đến xuân về, gia đình Việt lại tất bật chuẩn bị cho những nghi lễ thiêng liêng, trong đó cúng giêng ngày Tết là một trong những phong tục quan trọng, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Cúng Giếng Nước Giao Thừa Đúng Nghi Lễ Truyền Thống
Ý Nghĩa Của Việc Cúng Giêng Ngày Tết
Cúng giêng ngày Tết là một tập tục lâu đời của người Việt, gắn liền với tinh thần hiếu thảo và lòng biết ơn đối với tổ tiên. “Giêng” trong tiếng Hán – Việt có nghĩa là “tế lễ”, “cúng giêng” là hành động dâng lễ vật lên tổ tiên để tỏ lòng thành kính.
1. Tưởng niệm và báo hiếu
Việc cúng giêng là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến những người đã khuất, những người đã có công sinh thành, dưỡng dục, gây dựng nên cơ nghiệp cho gia đình. Đây là dịp để “con cháu nhớ về cội nguồn”, thể hiện đạo lý “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”.
2. Cầu mong sự phù hộ
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giã Tết Hôm Nào: Thời Điểm, Ý Nghĩa Và Cách Thực Hiện
Người Việt tin rằng tổ tiên luôn dõi theo, phù hộ cho các thế hệ con cháu. Qua mâm cỗ cúng giêng, con cháu cầu mong tổ tiên ban cho một năm mới sức khỏe, bình an, may mắn trong cuộc sống và làm ăn.
3. Gắn kết các thế hệ
Cúng giêng là dịp để các thành viên trong gia đình, từ già đến trẻ, cùng nhau tham gia vào một nghi lễ thiêng liêng. Qua đó, các giá trị truyền thống, phong tục tập quán được truyền lại cho thế hệ trẻ, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
Thời Gian Cúng Giêng
Thời gian cúng giêng có thể linh hoạt tùy theo từng gia đình, từng vùng miền, nhưng thông thường được thực hiện vào những thời điểm sau:
1. Ngày 30 tháng Chạp (hoặc 29 tháng Chạp nếu tháng Chạp thiếu)
Đây là thời điểm cúng giêng ngày Tết phổ biến nhất. Vào buổi chiều hoặc tối ngày 30 tháng Chạp, gia đình sẽ làm mâm cơm cúng để mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Đây là nghi thức “rước ông bà”, “mời vong” về sum họp cùng gia đình.
2. Ngày Mùng 1 Tết
Sau khi cúng giao thừa và cúng mùng 1, gia đình tiếp tục bày mâm cơm cúng để tổ tiên cùng hưởng lộc đầu năm.
3. Ngày Mùng 3 Tết (Hoặc Mùng 2 tùy theo phong tục từng vùng)
Nhiều gia đình có tục cúng “hóa vàng” vào ngày này, đồng thời cũng là dịp để cúng giêng, tiễn đưa tổ tiên trở về thế giới bên kia.
4. Ngày Mùng 10 tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu)
Một số nơi cũng có tục lệ cúng giêng vào ngày này, coi như là một dịp để tưởng niệm tổ tiên trong dịp Tết.
Mâm Cỗ Cúng Giêng
Mâm cỗ cúng giêng ngày Tết thường được chuẩn bị rất chu đáo, thể hiện lòng thành kính của con cháu. Dưới đây là những món không thể thiếu:
1. Mâm Ngũ Quả
Tùy theo vùng miền mà mâm ngũ quả có sự khác biệt:
- Miền Bắc: Thường chọn 5 loại quả có màu sắc khác nhau, tượng trưng cho ngũ hành (Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ): Táo (trắng), Chuối (xanh), Lê (vàng), Mận (đỏ), Dưa hấu (đen).
- Miền Trung: Thường chọn những loại quả đặc trưng của địa phương như: Dừa, Dứa (thơm), Đu đủ, Xoài, Mãng cầu.
- Miền Nam: Thường chọn những loại quả có tên gọi mang ý nghĩa tốt đẹp: Dừa (vừa), Dứa (thơm), Đu đủ (đủ), Xoài (xài/sai), Mãng cầu (cầu).
2. Xôi Gấc
Xôi gấc với màu đỏ rực tượng trưng cho sự may mắn, sung túc và mang lại năng lượng tích cực cho năm mới.
3. Bánh Chưng, Bánh Tét
Là biểu tượng của đất trời, của truyền thống dân tộc, không thể thiếu trong mâm cúng giêng. Bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh tét tròn tượng trưng cho trời.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giỗ Nên Cúng Sáng Hay Chiều: Hướng Dẫn Đúng Đạo Lý Và Phong Tục
4. Giò Lụa, Chả
Thể hiện sự no đủ, sung túc của gia đình.
5. Thịt Heo Quay
Thịt heo quay với màu vàng ươm, da giòn, thịt mềm, tượng trưng cho sự giàu sang, phú quý.
6. Gà Luộc
Gà luộc nguyên con, bày biện cẩn thận, thể hiện sự trang trọng và lòng thành kính.
7. Canh Măng
Canh măng trắng, tượng trưng cho sự thanh tao, tinh khiết, đồng thời cũng là món ăn truyền thống trong ngày Tết.
8. Các Món Ăn Khác
Tùy theo điều kiện và phong tục từng vùng, từng gia đình có thể thêm các món ăn khác như: Nem rán, Dưa hành, Dưa kiệu, Chè, Bánh kẹo, Trà, Rượu, Nước ngọt…
9. Các Đồ Cúng Khác
- Hương (Nhang): Dùng để thắp, tạo khói, là phương tiện để con cháu giao cảm với tổ tiên.
- Nến (Đèn cầy): Tạo ánh sáng, tượng trưng cho sự ấm áp, xua tan bóng tối.
- Nước: Dùng để thắp hương, thể hiện sự thanh khiết.
- Rượu: Dùng để rót cúng, thể hiện lòng thành kính.
- Trầu Cau: Tượng trưng cho sự gắn bó, bền chặt trong gia đình.
- Vàng Mã: Tùy theo phong tục từng nơi, có thể có hoặc không. Nếu có thì nên chọn những loại vàng mã đơn giản, tránh lãng phí và đốt quá nhiều.
Cách Bày Mâm Cúng Giêng
1. Bày Bàn Thờ
- Bàn thờ cần được lau chùi sạch sẽ, trang nghiêm.
- Bày trí các đồ cúng theo thứ tự hợp lý, đảm bảo sự cân đối, hài hòa.
- Đặt mâm ngũ quả ở vị trí trung tâm hoặc hai bên.
- Đặt các món ăn chính (xôi, bánh chưng, thịt, cá…) ở phía trước.
- Đặt các món phụ (canh, dưa hành, bánh kẹo…) ở phía sau.
- Đặt chén nước, rượu, trà ở phía trước cùng với hương, nến.
2. Sắp Xếp Các Món Ăn
Có thể bạn quan tâm: Cúng Gì Ngày Ông Táo 7/1? Mâm Cỗ Cúng Táo Quân Theo Phong Tục Truyền Thống
- Mâm chính: Gồm các món ăn chính như xôi, bánh chưng, thịt, cá, gà…
- Mâm phụ: Gồm các món phụ như canh, dưa hành, bánh kẹo, trái cây…
- Mâm nước: Gồm nước, rượu, trà, chén, đũa…
Văn Khấn Cúng Giêng
Văn khấn cúng giêng ngày Tết có thể được đọc theo văn khấn truyền thống hoặc theo cảm xúc, tấm lòng của mỗi người. Dưới đây là một bài văn khấn mẫu:
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Đức Đương Lai Hạ Sinh Di Lặc Tôn Phật.
Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, Long Mạch, Táo Quân, chư vị tôn thần.
Con kính lạy các cụ tổ tiên nội ngoại chư vị tiên linh.
Hôm nay là ngày [ngày] tháng [tháng] năm [năm] (Âm lịch). Tức ngày [ngày] tháng [tháng] năm [năm] (Dương lịch).
Tín chủ (chúng) con là: [Họ tên người chủ trì]
Ngụ tại: [Địa chỉ]
Nhân dịp Tết Nguyên Đán [năm], tín chủ con có lòng thành, sửa sang lễ vật, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương, dâng lên trước án.
Cúi xin các cụ, các cụ tổ tiên, nội ngoại chư vị tiên linh, chứng minh, giám sát, phù hộ độ trì cho toàn thể con cháu trong nhà được sức khỏe dồi dào, an khang thịnh vượng, vạn sự tốt lành, gia đạo hưng long, con cháu hiếu thuận, làm ăn phát đạt, tài lộc dồi dào, bốn mùa không hạn ách, tám tiết được an bình.
Con cháu kính lễ, cúi đầu bái tạ.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Một Số Lưu Ý Khi Cúng Giêng Ngày Tết
1. Chuẩn bị
- Sạch sẽ, trang nghiêm: Bàn thờ, đồ cúng cần được lau chùi sạch sẽ, trang nghiêm.
- Thành tâm: Cúng giêng cần có lòng thành kính, không nên cúng một cách qua loa, đại khái.
- Đúng thời gian: Nên cúng vào thời gian đã định, tránh để quá muộn hoặc quá sớm.
2. Trong Khi Cúng
- Tĩnh tâm: Trước khi cúng, nên tĩnh tâm, dập tắt các thiết bị điện tử gây xao nhãng.
- Thành kính: Khi đọc văn khấn, cần thành kính, rõ ràng, không vội vàng.
- Không nói chuyện: Trong khi cúng, tránh nói chuyện, cười đùa.
3. Sau Khi Cúng
- Hóa vàng: Nếu có vàng mã, nên hóa vàng một cách cẩn thận, tránh gây cháy nổ.
- Chia sẻ: Sau khi cúng xong, các món ăn có thể được chia sẻ cho mọi người trong gia đình cùng thưởng thức, thể hiện sự sum vầy, đoàn tụ.
4. Đối Với Người Mới Mất
- Mâm cúng riêng: Nếu trong năm có người thân mới mất, nên chuẩn bị một mâm cúng riêng cho người đó, bày ở một bên bàn thờ hoặc một nơi trang nghiêm khác.
- Lưu ý: Mâm cúng cho người mới mất thường đơn giản hơn, không cần quá cầu kỳ.
Cúng Giêng Ngày Tết Nên Cúng Những Gì?
Ngoài các món ăn truyền thống đã nêu ở trên, tùy theo điều kiện và phong tục từng vùng, từng gia đình có thể thêm các món ăn khác. Dưới đây là một số gợi ý:
1. Mâm Cúng Tổ Tiên
- Mâm chính: Gồm các món ăn chính như xôi, bánh chưng, thịt, cá, gà…
- Mâm phụ: Gồm các món phụ như canh, dưa hành, bánh kẹo, trái cây…
- Mâm nước: Gồm nước, rượu, trà, chén, đũa…
2. Mâm Cúng Giao Thừa
- Mâm cúng ngoài trời: Gồm các món ăn, hương, hoa, đèn, nến… để cúng các vị thần linh, cầu mong một năm mới an lành, hạnh phúc.
- Mâm cúng trong nhà: Gồm các món ăn, hương, hoa, đèn, nến… để cúng tổ tiên, cầu mong tổ tiên phù hộ độ trì.
3. Mâm Cúng Mùng 1 Tết
- Mâm cúng đầu năm: Gồm các món ăn, hương, hoa, đèn, nến… để cầu mong một năm mới may mắn, tài lộc.
Cúng Giêng Ngày Tết Ở Đâu?
1. Tại Nhà
Đây là cách cúng giêng phổ biến nhất. Bàn thờ tổ tiên được bày trí trang nghiêm, các món ăn được chuẩn bị chu đáo.
2. Tại Đình, Chùa
Một số gia đình có thể làm lễ cúng giêng tại đình, chùa để cầu mong sự bình an, may mắn cho cả gia đình.
3. Tại Nghĩa Trang
Một số gia đình có thể làm lễ cúng giêng tại nghĩa trang để tưởng niệm, báo hiếu những người đã khuất.
Những Điều Kiêng Kỵ Khi Cúng Giêng Ngày Tết
1. Kiêng Cúng Quá Muộn
Nên cúng giêng vào thời gian đã định, tránh để quá muộn, vì điều này có thể làm mất đi ý nghĩa thiêng liêng của lễ cúng.
2. Kiêng Cúng Quá Sớm
Cũng không nên cúng giêng quá sớm, vì điều này có thể làm mất đi sự trang trọng của lễ cúng.
3. Kiêng Cúng Quá Cầu Kỳ
Cúng giêng cần có lòng thành kính, không cần quá cầu kỳ, lãng phí. Những món ăn đơn giản, nhưng được chuẩn bị một cách cẩn thận, thành tâm vẫn là điều quan trọng nhất.
4. Kiêng Cúng Quá Nhiều Vàng Mã
Vàng mã chỉ nên dùng một cách vừa phải, tránh lãng phí và gây ô nhiễm môi trường.
5. Kiêng Nói Chuyện Trong Khi Cúng
Trong khi cúng, tránh nói chuyện, cười đùa, vì điều này có thể làm mất đi sự trang nghiêm của lễ cúng.
Kết Luận
Cúng giêng ngày Tết là một phong tục tốt đẹp, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt. Việc cúng giêng không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, gắn bó với nhau, cùng nhau hướng về cội nguồn, tổ tiên.
Dù cuộc sống có hiện đại, bận rộn đến đâu, thì những giá trị truyền thống như cúng giêng ngày Tết vẫn luôn cần được gìn giữ và phát huy. Bởi lẽ, đó chính là sợi dây gắn kết các thế hệ, là nền tảng tinh thần vững chắc cho mỗi gia đình Việt.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 6, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
