Lễ cúng Hành binh – Hành khiển là một phong tục truyền thống của người Việt, đặc biệt phổ biến trong dịp Tết Nguyên Đán. Tuy nhiên, tục lệ này hiện nay đã dần mai một, chỉ còn được giữ gìn ở một số vùng quê hoặc các đình chùa. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về nguồn gốc, ý nghĩa cũng như cách chuẩn bị mâm cúng đúng chuẩn cho nghi thức này.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Hóa Vàng Thổ Công: Những Điều Cần Biết Và Nghi Lễ Chuẩn Xác
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Thực Hiện Lễ Cúng Giao Thừa Ngoài Trời Chuẩn Nhất Cho Các Gia Đình
Tổng quan về lễ cúng Hành binh – Hành khiển
Lễ cúng Hành binh – Hành khiển không chỉ đơn thuần là một tập quán dân gian mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện lòng thành kính đối với các vị thần cai quản năm đó. Nghi thức này bắt nguồn từ niềm tin rằng mỗi năm, Ngọc Hoàng sẽ phái một vị thần (gọi là Đương Niên Hành khiển) xuống trần gian để cai quản, ghi chép công tội và ban phúc hay giáng họa cho muôn dân.
Theo quan niệm Tam Giáo (Nho, Phật, Lão) kết hợp với tín ngưỡng dân gian, người xưa tin rằng có 12 vị thần Hành khiển (quan văn) và Hành binh (quan võ) thay phiên nhau cai quản thế gian theo chu kỳ 12 con giáp. Mục đích của việc cúng kiến này là để tạ ơn năm cũ và cầu xin một năm mới an lành, may mắn từ vị thần của năm mới.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chọn Gà Đông Tảo Cúng Tết: Tiêu Chí Và Cách Phân Biệt Chuẩn Nhất
Quy trình và ý nghĩa các bước cúng
Việc chuẩn bị lễ vật và bài văn khấn là rất quan trọng, nhưng hiểu được ý nghĩa của từng bước cúng cũng không kém phần quan trọng. Dưới đây là những thông tin tóm tắt về quy trình này.
- Chuẩn bị lễ vật: Lễ vật thường bao gồm hương, hoa, quả, trà, bánh, trầu cau, rượu và đặc biệt không thể thiếu gạo muối. Ở Nam Bộ, lễ vật thường có thêm một cái thủ (đầu lợn) hoặc một con gà luộc. Riêng tại các gia đình, lễ vật còn bao gồm giấy tiền vàng bạc và bộ đồ thế (hình nhân bằng giấy).
- Thời gian cúng: Nghi thức này thường được tiến hành vào đêm giao thừa, đúng thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới.
- Vị trí đặt bàn cúng: Do các vị thần Hành khiển bận đi thị sát hạ giới nên rất vội, không kịp vào nhà. Vì vậy, bàn cúng thường được đặt ở trước sân hoặc ngoài cửa chính của mỗi nhà, ở đình chùa thì đặt ở sân đình.
- Đối tượng cúng: Cúng để tiễn vị thần của năm cũ và đón vị thần của năm mới, đồng thời “báo cáo” danh sách thành viên trong gia đình để tránh bị bắt lính (theo quan niệm dân gian).
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giàng Là Gì? Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Các Bước Chu Bị Nghi Lễ Trọn Vẹn
Danh sách các vị Hành khiển theo từng năm
Để việc cúng bái được chính xác, người cúng cần biết tên của vị thần đương niên của năm đó. Dưới đây là danh sách 12 vị Hành khiển và các vị thần tùy tùng theo chu kỳ 12 con giáp:
- Năm Tý: Chu Vương Hành khiển, Thiên Ôn Hành binh Chi Thần, Lý Tào Phán Quan.
- Năm Sửu: Triệu Vương Hành khiển, Tam Thập Lục Phương Hành binh Chi Thần, Tiêu Tào Phán Quan.
- Năm Dần: Ngụy Vương Hành khiển, Mộc Tinh Chi Thần, Tiêu Tào Phán Quan.
- Năm Mão: Trịnh Vương Hành khiển, Thạch Tinh Chi Thần, Liễu Tào Phán Quan.
- Năm Thìn: Sở Vương Hành khiển, Hỏa Tinh Chi Thần, Biểu Tào Phán Quan.
- Năm Tỵ: Ngô Vương Hành khiển, Thiên Hải Chi Thần, Hứa Tào Phán Quan.
- Năm Ngọ: Tần Vương Hành khiển, Thiên Hao Chi Thần, Nhân Tào Phán Quan.
- Năm Mùi: Tống Vương Hành khiển, Ngũ Đạo Chi Thần, Lâm Tào Phán Quan.
- Năm Thân: Tề Vương Hành khiển, Ngũ Miếu Chi Thần, Tống Tào Phán Quan.
- Năm Dậu: Lỗ Vương Hành khiển, Ngũ Nhạc Chi Thần, Cựu Tào Phán Quan.
- Năm Tuất: Việt Vương Hành khiển, Thiên Bá Chi Thần, Thành Tào Phán Quan.
- Năm Hợi: Lưu Vương Hành khiển, Ngũ Ôn Chi Thần, Nguyễn Tào Phán Quan.
Việc ghi nhớ và đọc đúng tên các vị thần khi khấn là cách thể hiện sự thành tâm và tôn kính của gia chủ đối với các đấng thần linh.
Lễ vật cúng Hành binh – Hành khiển chi tiết
Việc chuẩn bị mâm cúng cần được thực hiện chu đáo. Tùy theo điều kiện và phong tục từng vùng miền mà lễ vật có thể khác nhau, nhưng về cơ bản sẽ bao gồm những thứ sau:
Lễ vật cúng ở đình, chùa
Tại các đình làng ở Nam Bộ, nghi thức này thường được tổ chức long trọng vào đêm giao thừa. Mâm cúng thường được đặt ở sân đình, đôi khi đình còn xây dựng hẳn một ngôi miễu nhỏ để thờ các vị Hành binh – Hành khiển. Lễ vật bao gồm:
- Một cái thủ (đầu lợn) hoặc một con gà luộc nguyên con.
- Hương, đèn, hoa, quả.
- Trà, rượu.
- Trầu cau.
- Giấy tiền vàng mã.
Sau khi chuông trống vang lên đúng thời khắc giao thừa, vị chủ lễ (thường là hương cả hoặc chức sắc cao nhất trong làng) sẽ đứng ra khấn nguyện, cầu xin vị tân vương Hành khiển phù hộ cho dân làng một năm mới khỏe mạnh, làm ăn khấm khá, và những rủi ro của năm cũ sẽ qua đi.
Lễ vật cúng tại gia
Theo cổ lệ, tại các gia đình, mâm cúng Hành binh – Hành khiển cũng được chuẩn bị tươm tất. Lễ vật bao gồm:
- Gạo muối: Biểu tượng cho sự no ấm, đủ đầy.
- Trầu cau, trà rượu: Thể hiện sự trang nghiêm và thành kính.
- Một con gà luộc: Thường là gà trống luộc nguyên con.
- Vài chén cháo: Thay cho bữa ăn của các vị thần.
- Giấy tiền vàng bạc: Để dâng cúng cho thần linh.
- Bộ đồ thế (hình nhân bằng giấy): Đây là điểm đặc biệt quan trọng trong nghi thức này.
Theo quan niệm dân gian, để tránh việc người trong gia đình bị các vị Hành binh – Hành khiển bắt lính, mỗi thành viên trong gia đình phải “nộp” hai hình thế (hình nhân giấy) thay cho người thật. Đây là lệ “nhất nhân thế nhị hình”. Sau khi làm lễ xong, gia chủ sẽ đốt giấy tiền vàng bạc và bộ đồ thế đó.
Bài văn khấn cúng Hành binh – Hành khiển
Việc chuẩn bị bài văn khấn cúng Hành binh – Hành khiển là vô cùng quan trọng. Gia chủ cần đọc bài khấn với sự thành tâm, trang nghiêm.
Dưới đây là bài văn khấn tham khảo, bạn có thể thay tên riêng của gia chủ vào phần [Tên gia chủ] và năm âm lịch tương ứng:
Nam mô A di đà Phật!
Nam mô A di đà Phật!
Nam mô A di đà Phật!
Kính lạy:
- Thiên đình: Ngọc Hoàng Thượng đế.
- Thập nhị Đại vương Hành khiển, Hành binh, Tôn thần.
- Các vị Phán quan, Tào phán quan.
- Các chư tiên, chư thần trong năm [Tên năm âm lịch, ví dụ: Giáp Thìn].
Hôm nay là ngày… tháng… năm…
Tín chủ con là: [Tên gia chủ]
Ngụ tại: [Địa chỉ gia đình]
Kính lạy các ngài, chúng con thành tâm kính lễ, xin trình tấu:
Nay là năm cũ đã qua, năm mới sắp đến. Tín chủ con xin dâng lên các ngài lễ vật薄仪 (lễ mọn), hương hoa quả phẩm, trà rượu trầu cau, xin tạ ơn các ngài đã cai quản, ban phúc cho gia đình con được bình an, mạnh khỏe, làm ăn phát đạt trong năm qua.
Kính xin các ngài:
- Tha thứ cho những lỗi lầm, bất cẩn của gia đình con trong năm cũ.
- Tiếp nhận bộ đồ thế (nhân thế) của gia đình con để các thành viên được tai qua nạn khỏi, không bị quấy nhiễu, bệnh tật.
- Phù hộ cho gia đình con trong năm mới [Tên năm mới] sắp đến được:
- Quý nhân phù trợ, tránh xa tiểu nhân.
- Sức khỏe dồi dào, gia đình hòa thuận, con cái học hành tấn tới.
- Công danh tấn phát, làm ăn tấn tài tấn lộc, gặp nhiều may mắn.
Chúng con kính lạy tạ ơn các ngài.
Nam mô A di đà Phật!
(Sau khi khấn xong, chờ hương cháy được một phần ba, gia chủ làm lễ hóa vàng và kết thúc nghi thức).
Vì sao tục cúng Hành binh – Hành khiển ngày nay bị mai một?
Ngày nay, tục cúng Hành binh – Hành khiển đã không còn phổ biến như trước. Ở các thành phố lớn, nghi thức này gần như đã bị quên lãng. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự mai một này:
- Lối sống hiện đại: Con người bận rộn hơn và có xu hướng đơn giản hóa các nghi lễ tâm linh.
- Thiếu kiến thức truyền thống: Nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, không còn nhớ rõ tên các vị thần, cũng như không hiểu rõ ý nghĩa của nghi thức này.
- Sự thay đổi trong cách thờ cúng: Thay vì cúng Hành binh – Hành khiển, nhiều gia đình chọn cách đi chùa vào đêm giao thừa để cầu an, hoặc chỉ tập trung cúng tổ tiên, cúng Giao thừa Thổ công – Táo quân.
Dù tục lệ này có dần biến đổi hay không, thì giá trị văn hóa và ý nghĩa tâm linh mà nó mang lại vẫn là một phần của di sản văn hóa dân gian Việt Nam. Hiểu và gìn giữ những giá trị này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của cha ông.
Mời các bạn đón đọc thêm nhiều bài viết hay và bổ ích về văn hóa, tín ngưỡng và đời sống tại chuaphatanlongthanh.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 14, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
