Mâm ngũ quả là một phần không thể thiếu trong không khí Tết cổ truyền của người Việt, thể hiện lòng thành kính và ước vọng sung túc cho năm mới. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết cách chuẩn bị và bày biện mâm ngũ quả sao cho trọn vẹn cả về hình thức lẫn ý nghĩa. Một câu hỏi thường gặp nhất mỗi độ Tết đến xuân về chính là: nên trưng bày mâm ngũ quả trước hay sau khi cúng tất niên? Bài viết này sẽ giải đáp thắc mắc đó và cung cấp một cẩm nang toàn diện về ý nghĩa, cách chọn quả và bài trí theo từng vùng miền.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Bài Trí Mâm Hoa Quả Cúng Giỗ Trang Nghiêm Và Ý Nghĩa
Có thể bạn quan tâm: Khoa Cúng Tạ Đất: Ý Nghĩa, Bài Văn Khấn Và Quy Trình Cúng Chuẩn Nhất
Mâm Ngũ Quả Là Gì? Ý Nghĩa Tâm Linh Trong Văn Hóa Việt
Mâm ngũ quả là một mâm trái cây thường được trưng trên bàn thờ gia tiên vào dịp Tết Nguyên Đán, bao gồm năm loại quả khác nhau. Trong quan niệm truyền thống của người phương Đông, số “ngũ” tượng trưng cho sự cân bằng và đầy đủ. Nó gắn liền với thuyết Ngũ hành trong vũ trụ: Kim (kim loại), Mộc (cây cỏ), Thủy (nước), Hỏa (lửa), Thổ (đất). Sự kết hợp này không chỉ mang ý nghĩa triết học mà còn thể hiện ước vọng của con người về một năm mới an khang, thịnh vượng.
Theo tục lệ, mâm ngũ quả thường được đặt trên bàn thờ vào ngày cúng tất niên (chiều 30 Tết hoặc 29 Tết cho những năm không có 30) và sẽ giữ nguyên trong suốt những ngày Tết để thờ cúng tổ tiên. Mâm quả này không chỉ là vật phẩm trang trí mà còn là sự kết nối giữa con cháu với ông bà, thần linh, cầu mong những điều tốt đẹp nhất: Phú – Quý – Thọ – Khang – Ninh (giàu sang, sang trọng, sống lâu, khỏe mạnh, bình yên).
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn Bị Mâm Lễ Cúng Tết Đoan Ngọ 2026: Sự Khác Biệt Độc Đáo Giữa 3 Miền
Bày Mâm Ngũ Quả Trước Hay Sau Cúng Tất Niên?
Đây là thắc mắc của rất nhiều người, đặc biệt là các bạn trẻ chuẩn bị lần đầu tiên lo Tết cho gia đình. Câu trả lời chính xác và phổ biến nhất theo phong tục truyền thống là: Bày mâm ngũ quả trước khi cúng tất niên.
Cụ thể, vào khoảng ngày 28, 29 tháng Chạp, sau khi lau dọn bàn thờ gia tiên sạch sẽ, các gia đình bắt đầu chuẩn bị mâm ngũ quả. Mâm quả này được bày biện đẹp mắt và đặt lên bàn thờ cùng với hương hoa. Sau đó, đến chiều 30 Tết (hoặc 29 Tết), gia chủ sẽ tiến hành lễ cúng tất niên. Mâm ngũ quả đã có mặt trên bàn thờ từ trước đó, cùng với mâm cơm cúng tổ tiên, đánh dấu sự hoàn tất công việc của năm cũ và đón chào năm mới.
Việc bày mâm ngũ quả trước cúng tất niên thể hiện sự chuẩn bị chu đáo, thành kính của con cháu đối với bậc tiền nhân. Mâm quả sẽ là một phần của không gian thờ cúng trong suốt kỳ nghỉ Tết, không chỉ dùng trong lễ cúng tất niên mà còn thờ suốt những ngày Tết sau đó.
Có thể bạn quan tâm: Tìm Hiểu Về Kinh Cúng Sao Giải Hạn: Ý Nghĩa, Văn Khấn, Và Các Nghi Thức Căn Bản
Các Loại Quả Phù Hợp Cho Mâm Ngũ Quả Theo Từng Miền
Việt Nam là đất nước có sự giao thoa văn hóa rõ rệt giữa ba miền Bắc, Trung, Nam. Do đó, cách chọn quả và ý nghĩa của mâm ngũ quả cũng có những đặc thù riêng,反映出 (phản ảnh) tính cách và điều kiện tự nhiên của từng vùng.
1. Mâm Ngũ Quả Miền Bắc
Miền Bắc nổi tiếng với sự cầu kỳ, tinh tế và giữ gìn truyền thống lâu đời. Mâm ngũ quả ở đây thường chú trọng tính thẩm mỹ và ý nghĩa ngũ hành.
Các loại quả thường見 (hiện):
- Chuối xanh: Là nải chuối xanh cong đều, ôm lấy các loại quả khác ở giữa. Nó tượng trưng cho hành Mộc, như bàn tay nâng đỡ, che chở, mang ý nghĩa đùm bọc, bảo vệ.
- Bưởi hoặc Phật thủ: Thường được chọn loại quả tròn trịa, vàng óng (hành Thổ), mang ý nghĩa phúc lộc đầy nhà.
- Quả hồng, thanh long: Màu đỏ (hành Hỏa), tượng trưng cho may mắn, tài lộc.
- Cam, quýt: Màu vàng (hành Kim), mang lại sự sung túc.
- Quả mận, hồng xiêm, nho: Màu đen hoặc tím (hành Thủy), tạo điểm nhấn cho mâm quả.
Lưu ý: Người miền Bắc thường tránh các loại quả có gai nhọn hoặc mùi hương quá nồng (trừ Phật thủ). Chuối để thờ cần chọn nải già, quả còn xanh, không bị trầy xước, tránh chọn chuối sắp chín vì sức nóng hương nhang sẽ làm chuối chín nhanh và rụng quả.
2. Mâm Ngũ Quả Miền Nam
Người miền Nam có cách bày biện phóng khoáng, tự nhiên hơn và đặc biệt kiêng kỵ những loại quả có tên gọi hoặc hình dáng mang ý nghĩa không may mắn.
Các loại quả đặc trưng:
- Mãng cầu Xiêm (Na): Quả có nhiều múi, tượng trưng cho sự sum vầy, đoàn tụ.
- Dừa: Tượng trưng cho sự “vừa đủ”, no ấm.
- Đu đủ: Mang ý nghĩa về sự đầy đủ, thịnh vượng.
- Xoài: Phát âm gần với từ “xài”, ngụ ý tiền bạc tiêu xài thoải mái.
- Sung: Tượng trưng cho sự sung túc, đầy đủ về vật chất.
Ngụ ý chính: Mâm ngũ quả miền Nam thường mang ý nghĩa cầu mong “Cầu sung (túc) vừa đủ xài”. Đôi khi, gia chủ还会 (còn) добав một cặp dưa hấu xanh mát để tăng thêm sự trọn vẹn.
Lưu ý: Người miền Nam kiêng kỵ các loại quả như chuối (vì đọc là “chúi nhũi”, ngụ ý thất bại), cam (“quýt làm cam chịu”), lê (“lê lết”), táo (gọi là “bom”), lựu (“lựu đạn”) và sầu riêng (dù rất thích ăn) vì sợ mang lại điều xui xẻo.
3. Mâm Ngũ Quả Miền Trung
Miền Trung là vùng đất chịu nhiều thiên tai, bão lũ, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt nên nguồn thực phẩm, đặc biệt là trái cây, không đa dạng bằng hai miền còn lại. Do đó, mâm ngũ quả miền Trung thường đơn giản, không câu nệ hình thức, “có gì cúng nấy”.
Các loại quả thường見:
- Thanh long, chuối, dưa hấu, mãng cầu, dứa (thơm), sung, cam, quýt…
- Cách bài trí thường là xếp hình tháp hoặc hình long phụng với cặp dưa đặt hai bên, dứa đặt cao nhất, xoài, thanh long, táo, nho và quýt bày xung quanh.
Mâm quả ở đây tập trung vào sự thành tâm hơn là sự cầu kỳ về hình thức.
Cách Bày Trí Mâm Ngũ Quả Theo Phong Thủy
Việc bài trí mâm ngũ quả không chỉ đơn thuần là xếp các loại quả lại với nhau mà còn cần tuân theo những nguyên tắc phong thủy để mang lại may mắn, tài lộc cho gia đình.
Nguyên tắc cơ bản:
- Chọn số lẻ: Số lượng quả thường là số lẻ (3, 5, 7, 9…) để tạo sự cân bằng âm dương.
- Màu sắc ngũ hành: Chọn 5 loại quả tương ứng với 5 màu sắc của ngũ hành Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ để cân bằng năng lượng.
- Hành Hỏa (màu đỏ): Hồng, táo tây, thanh long…
- Hành Kim (màu trắng): Mận, lê, na…
- Hành Mộc (màu xanh): Chuối xanh, đu đủ xanh, mãng cầu, dừa…
- Hành Thổ (màu vàng/nâu): Xoài chín, bưởi, quýt, cam…
- Hành Thủy (màu đen/tím): Nho đen, các quả có màu sẫm.
Cách bày trí cụ thể:
Miền Bắc:
- Nải chuối xanh luôn được đặt ở dưới cùng để làm “bệ đỡ”, tạo thế vững chãi.
- Quả bưởi hoặc Phật thủ đặt ở vị trí trung tâm (giữa nải chuối).
- Các loại quả khác (cam, quýt, táo, hồng…) được bày xung quanh sao cho cân đối, hài hòa và đẹp mắt.
- Nên chọn chuối tiêu già quả nhưng vẫn còn xanh, nải chuối cong đều.
Miền Nam:
- Do các loại quả (đu đủ, dừa, xoài) thường to và nặng, người miền Nam thường đặt chúng xuống mâm trước để tạo thế vững chắc.
- Sau đó, bày các loại quả nhỏ hơn (mãng cầu, sung, dưa hấu) lên trên, tạo thành hình tháp cao dần về phía trung tâm.
- Cần lưu ý kiêng kỵ các loại quả không may mắn như đã nêu ở trên.
Miền Trung:
- Cách bày tương đối tự do, thường xếp theo hình tháp hoặc long phụng.
- Dứa (thơm) thường được đặt ở vị trí cao nhất, xoài, thanh long, táo, nho đặt dải ngang, quýt bày xung quanh.
Những Điều Cần Lưu Ý Khi Chuẩn Bị Mâm Ngũ Quả
Để mâm ngũ quả ngày Tết được trọn vẹn, bạn cần lưu ý một số điểm sau:
- Chọn quả tươi ngon: Nên chọn những loại quả còn tươi, vỏ lành lặn, không bị dập nát hay sâu bệnh. Quả chín vừa phải, không quá chín để tránh bị rụng hoặc hỏng trong những ngày Tết.
- Rửa sạch và lau khô: Trước khi bày lên bàn thờ, cần rửa quả sạch sẽ, lau khô để tránh nước đọng lại gây thối quả hoặc làm ẩm bàn thờ.
- Tránh các loại quả có gai nhọn: Tuyệt đối không nên chọn các loại quả có gai nhọn như sầu riêng (nếu không muốn), mít… vì theo quan niệm, gai nhọn sẽ mang lại điều không may, dễ gây tranh cãi trong gia đình.
- Tránh các loại quả có vị đắng, cay: Người miền Nam đặc biệt kiêng kỵ các loại quả có vị đắng, cay, chua vì sợ năm mới sẽ gặp nhiều khó khăn, trắc trở.
- Bày biện hợp lý: Mâm quả cần được sắp xếp sao cho cân đối, hài hòa về màu sắc và hình dáng. Không nên để quả quá chín hoặc quá xanh, tạo cảm giác thiếu tươm tất.
Tổng Kết
Mâm ngũ quả cúng tất niên là một nét đẹp văn hóa tâm linh không thể thiếu trong ngày Tết cổ truyền của người Việt. Để chuẩn bị một mâm quả tươm tất, bạn cần nhớ rõ nên bày mâm ngũ quả trước khi cúng tất niên, thường là vào ngày 28, 29 tháng Chạp. Việc chọn quả và cách bài trí cần tuân theo phong tục vùng miền nhưng luôn hướng tới mục đích chung là cầu mong sự sung túc, đủ đầy cho gia đình.
Hy vọng những thông tin trong bài viết sẽ giúp bạn đọc có cái nhìn toàn diện và chi tiết hơn về tục lệ này. Hãy chuẩn bị một mâm ngũ quả thật đẹp và ý nghĩa để đón một năm mới an khang, thịnh vượng bên gia đình và người thân. Đừng quên truy cập chuaphatanlongthanh.com để tham khảo thêm nhiều thông tin hữu ích khác về văn hóa, đời sống và các mẹo vặt gia đình.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
