Người Mường là một trong những dân tộc thiểu số có lịch sử lâu đời và văn hóa đặc sắc ở Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh thuộc khu vực Tây Bắc và Bắc Trung Bộ. Tết Nguyên Đán, hay còn gọi là Tết Cổ Truyền, luôn là dịp lễ quan trọng nhất trong năm, là thời điểm để gia đình sum vầy, tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng. Phong tục cúng Tết của người Mường không chỉ là những nghi lễ đơn thuần mà còn là một kho tàng văn hóa phi vật thể chứa đựng những giá trị tâm linh, lịch sử và tri thức dân gian sâu sắc. Bài viết này sẽ cùng bạn đọc tìm hiểu chi tiết về các nghi thức cúng Tết đặc trưng của đồng bào dân tộc Mường.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn Bị Mâm Cúng Rằm Tháng 7 Cho Người Dân Việt Nam
Tìm Hiểu Văn Hóa Cúng Tết Của Người Mường
Phong tục cúng Tết của người Mường là một hệ thống các nghi lễ phức tạp, được tổ chức theo một trình tự nhất định, diễn ra từ những ngày cuối cùng của năm cũ sang đến những ngày đầu năm mới. Các nghi lễ này không chỉ là để thể hiện lòng thành kính đối với các đấng sinh thành và tổ tiên mà còn là cách để con người bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị thần linh, thiên nhiên đã ban cho cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Các nghi lễ cúng Tết của người Mường thường được chia làm ba giai đoạn chính: cúng giao thừa, cúng khai xuân và cúng rằm tháng Giêng. Mỗi giai đoạn đều mang những ý nghĩa riêng và được thực hiện với những mâm cỗ, bài cúng khác nhau. Việc chuẩn bị cho ngày Tết của người Mường cũng rất công phu, từ việc chuẩn bị mâm cỗ, trang trí nhà cửa cho đến việc chuẩn bị các bài cúng.
Ý Nghĩa Tâm Linh Trong Phong Tục Cúng Tết Của Người Mường
Trong văn hóa của người Mường, Tết Nguyên Đán không chỉ là một ngày lễ thông thường mà còn là một sự kiện có ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Đây là thời điểm giao thoa giữa năm cũ và năm mới, là lúc con người có thể giao tiếp với thế giới tâm linh, cầu xin sự che chở của tổ tiên và thần linh cho một năm mới thuận lợi. Các nghi thức cúng Tết của người Mường đều xoay quanh ba đối tượng chính: thần linh (thần núi, thần sông, thần đất), tổ tiên và các vong hồn lang lang (những người đã khuất không có người thờ cúng). Việc cúng Tết không chỉ là để cầu mong tài lộc, sức khỏe mà còn là để tạ lỗi, cảm tạ những gì đã qua và cầu xin sự độ trì cho tương lai.
Mâm cỗ cúng Tết của người Mường cũng mang những ý nghĩa đặc biệt. Ví dụ, con gà luộc được chọn phải là gà trống tơ, có màu lông đẹp, thể hiện sự mạnh mẽ, dũng cảm. Xôi được đồ từ nếp nương, có màu sắc đẹp, dẻo thơm, tượng trưng cho sự no ấm, đủ đầy. Bánh chưng, bánh giầy là những sản vật của đất trời, là biểu tượng của sự trường tồn, bền vững. Tất cả những vật phẩm này đều được chọn lọc kỹ lưỡng và trình bày cẩn thận để thể hiện sự thành kính của gia chủ đối với các đấng thần linh và tổ tiên.
Chuẩn Bị Cho Ngày Tết Của Người Dân Tộc Mường
Việc chuẩn bị cho ngày Tết của người Mường thường bắt đầu từ rất sớm, ngay từ những ngày cuối tháng Chạp. Các công việc chuẩn bị chủ yếu bao gồm dọn dẹp nhà cửa, sắm sửa quần áo mới, chuẩn bị các vật phẩm cúng và đặc biệt là chuẩn bị các món ăn truyền thống. Khác với người Kinh, người Mường có một số món ăn đặc trưng cho ngày Tết như: thịt lợn rừng, cá suối, các loại rau rừng, và đặc biệt là các loại rượu cần, rượu men lá.
Có thể bạn quan tâm: Người Miền Nam Thường Cúng Trái Cây Gì? Danh Sách Chi Tiết & Ý Nghĩa
Một công việc không thể thiếu trong việc chuẩn bị Tết là làm các loại bánh truyền thống. Bánh chưng là món ăn không thể thiếu trong ngày Tết của người Mường, tuy nhiên, cách gói và nhân bánh có thể khác một chút so với người Kinh. Ngoài ra, người Mường còn làm bánh giầy, bánh rán, và một số loại bánh khác. Quá trình chuẩn bị này không chỉ là công việc của một cá nhân mà là của cả gia đình, dòng họ, tạo không khí sum vầy, ấm cúng.
Các Mâm Cỗ Cúng Tết Của Người Mường
Mâm cỗ cúng Tết của người Mường rất phong phú và đa dạng, được sắp xếp theo một trình tự nhất định. Mâm cỗ thường được chia thành các mâm cúng khác nhau cho từng đối tượng: mâm cúng thần linh, mâm cúng tổ tiên, mâm cúng cô hồn. Tuy nhiên, mâm cỗ cúng tổ tiên là mâm cỗ quan trọng nhất và được chuẩn bị công phu nhất.
Mâm Cỗ Cúng Giao Thừa
Giao thừa là thời điểm thiêng liêng, chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Người Mường quan niệm rằng, đây là lúc các thần linh, tổ tiên về sum vầy với con cháu. Mâm cúng giao thừa của người Mường thường được đặt ở một bàn thờ trang trọng ở giữa nhà hoặc ở nơi sạch sẽ nhất. Mâm cỗ thường bao gồm:
- Một con gà trống luộc: Gà trống phải còn nguyên bộ lông, luộc chín tới, để nguyên con và đặt ngay ngắn trên mâm. Con gà này tượng trưng cho sự mạnh mẽ, dũng cảm và cũng là để cảm tạ thần linh đã ban cho một năm mùa màng bội thu.
- Một miếng thịt lợn luộc: Thịt lợn luộc thường là thịt ba chỉ, luộc chín, cắt thành miếng vuông vừa ăn. Thịt lợn là biểu tượng của sự no ấm, đủ đầy.
- Một bát xôi: Xôi được đồ từ nếp nương, có thể là xôi trắng hoặc xôi gấc, xôi đỗ xanh. Xôi là biểu tượng của sự trù phú, sung túc.
- Một bát canh: Canh thường là canh xương hầm với các loại rau củ quả theo mùa.
- Rượu, nước, trầu cau, hương, nến: Đây là những vật phẩm không thể thiếu trong các mâm cỗ cúng của người Mường.
Ngoài ra, tùy vào điều kiện của mỗi gia đình mà mâm cỗ có thể có thêm các món ăn khác như: cá suối nướng, tôm, cua, và các loại hoa quả tươi.
Mâm Cỗ Cúng Khai Xuân (Mùng Một Tết)
Sau khi giao thừa, người Mường sẽ làm mâm cỗ cúng khai xuân vào sáng mùng Một Tết. Đây là mâm cỗ để chào đón năm mới, cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng. Mâm cỗ này thường tươm tất và đầy đủ hơn mâm cỗ giao thừa. Các vật phẩm trong mâm cỗ bao gồm:
Có thể bạn quan tâm: Người Lạc Việt Thờ Cúng Gì? Nguồn Gốc Tín Ngưỡng Và Vật Tế Trong Văn Hóa Cổ Xưa
- Một con gà trống luộc: Tương tự như mâm cỗ giao thừa.
- Một miếng thịt lợn quay hoặc luộc: Thịt lợn quay được ưa chuộng hơn vì có màu sắc đẹp, thơm ngon.
- Một bát xôi: Xôi có thể là xôi gấc hoặc xôi đỗ xanh, tạo màu sắc đẹp cho mâm cỗ.
- Một con cá: Cá có thể là cá suối nướng hoặc cá chiên, tượng trưng cho sự no ấm, sung túc.
- Bánh chưng, bánh giầy: Hai loại bánh này là biểu tượng không thể thiếu trong ngày Tết của người Mường.
- Rau, củ, quả: Các loại rau rừng, rau củ quả tươi ngon nhất.
- Rượu cần, rượu nếp: Rượu cần là thức uống không thể thiếu trong các ngày lễ tết của người Mường, thể hiện sự sum vầy, đoàn kết.
Mâm cỗ cúng khai xuân thường được đặt ở bàn thờ tổ tiên, với đầy đủ hương, nến, hoa quả, nước, trầu cau.
Mâm Cỗ Cúng Rằm Tháng Giêng
Rằm tháng Giêng (15 tháng Giêng) là một ngày lễ lớn trong năm của người Mường, còn gọi là Tết Nguyên Tiêu. Đây là ngày để con cháu tưởng nhớ đến tổ tiên, thần linh và cũng là ngày để cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng của người Mường cũng rất đặc sắc, bao gồm:
- Một con gà luộc hoặc một con lợn quay: Tùy vào điều kiện của mỗi gia đình.
- Một bát xôi: Xôi có thể là xôi gấc hoặc xôi đỗ xanh.
- Một bát canh: Canh thường là canh xương hầm với các loại rau củ quả.
- Một con cá: Cá có thể là cá suối nướng hoặc cá chiên.
- Bánh chưng, bánh giầy, các loại bánh kẹo khác.
- Rau, củ, quả: Các loại rau rừng, rau củ quả tươi ngon nhất.
- Rượu, nước, trầu cau, hương, nến.
Ngoài ra, vào ngày rằm tháng Giêng, người Mường còn làm các mâm cỗ cúng để cúng ở các đền, chùa, miếu mạo.
Các Nghi Thức Cúng Tết Của Người Mường
Nghi thức cúng Tết của người Mường được thực hiện một cách trang nghiêm, theo một trình tự nhất định. Người thực hiện nghi lễ thường là người đàn ông trụ cột trong gia đình hoặc một người có uy tín trong dòng họ. Các bước thực hiện nghi lễ cúng Tết của người Mường như sau:
Bước 1: Sắp Xếp Mâm Cỗ
Mâm cỗ cúng Tết của người Mường phải được sắp xếp một cách ngăn nắp, đẹp mắt. Các món ăn được đặt theo một trình tự nhất định, với con gà luộc được đặt ở vị trí trung tâm, xung quanh là các món ăn khác. Bát hương, nến, nước, trầu cau được đặt ở phía trước mâm cỗ.
Có thể bạn quan tâm: Phong Tục Thờ Cúng Tổ Tiên Của Người Dân Tộc Thái: Gìn Gìn Tinh Hoa Văn Hóa Dân Tộc
Bước 2: Thắp Hương, Khấn Cầu
Sau khi sắp xếp mâm cỗ xong, người thực hiện nghi lễ sẽ thắp hương, sau đó bắt đầu khấn cầu. Bài cúng của người Mường thường được viết bằng tiếng Mường, nhưng hiện nay nhiều gia đình cũng sử dụng bài cúng bằng tiếng Việt. Nội dung bài cúng thường bao gồm:
- Thông báo: Thông báo cho tổ tiên, thần linh về việc gia đình đã chuẩn bị xong mâm cỗ cúng Tết.
- Tạ ơn: Cảm tạ tổ tiên, thần linh đã phù hộ, độ trì cho gia đình trong năm qua.
- Cầu xin: Cầu xin một năm mới an lành, thịnh vượng, sức khỏe, tài lộc, và cầu cho mùa màng bội thu.
Bước 3: Hút Rượu, Ăn Tết
Sau khi thắp hương, khấn cầu xong, gia chủ sẽ rót rượu, rót nước và chia cho các thành viên trong gia đình. Các thành viên sẽ cùng nhau uống rượu, ăn Tết và chúc nhau những lời chúc tốt đẹp cho năm mới. Đây là thời gian để các thành viên trong gia đình sum vầy, đoàn kết sau một năm làm việc vất vả.
Một Số Lưu Ý Khi Tham Gia Lễ Cúng Tết Của Người Mường
Khi tham gia các lễ cúng Tết của người Mường, có một số điều cần lưu ý để thể hiện sự tôn trọng đối với văn hóa và phong tục của đồng bào:
- Ăn mặc trang phục lịch sự: Nên mặc trang phục nghiêm túc, tránh mặc quần áo ngắn, hở hang.
- Thái độ thành kính: Khi tham gia nghi lễ, cần giữ thái độ thành kính, trang nghiêm, không nói chuyện riêng, cười đùa lớn tiếng.
- Tuân thủ hướng dẫn: Nên nghe theo hướng dẫn của người lớn tuổi trong gia đình hoặc người thực hiện nghi lễ.
- Không tự ý đụng chạm vào các vật phẩm cúng: Các vật phẩm trên mâm cỗ cúng đều có ý nghĩa tâm linh, do đó không nên tự ý đụng chạm hoặc lấy ăn trước khi nghi lễ cúng xong.
- Uống rượu cần phải lịch sự: Khi uống rượu cần, nên uống một cách từ tốn, không nên uống quá nhiều.
Phong tục cúng Tết của người Mường là một nét đẹp văn hóa truyền thống cần được bảo tồn và phát huy. Các nghi lễ này không chỉ là để thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên, thần linh mà còn là cách để con người hướng về cội nguồn, t tổng kết lại những gì đã qua và cầu mong cho một tương lai tốt đẹp hơn. Hy vọng rằng, bài viết này đã cung cấp cho bạn đọc những thông tin bổ ích về phong tục cúng Tết của đồng bào dân tộc Mường. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các phong tục tập quán của người Mường, có thể truy cập vào website chuaphatanlongthanh.com để tham khảo thêm nhiều thông tin văn hóa đặc sắc khác.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 12, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
