Trong hành trình tìm hiểu về văn hóa các dân tộc thiểu số tại Việt Nam, phong tục tập quán luôn là một trong những khía cạnh hấp dẫn và bí ẩn nhất. Đặc biệt, nghi lễ tang ma không chỉ là sự tiễn đưa người đã khuất mà còn là một bức tranh văn hóa phản ánh sâu sắc niềm tin, tri thức và sức mạnh cộng đồng. Một trong những nghi lễ đặc biệt nhất phải kể đến là đám ma của thầy cúng trong cộng đồng người Sán Dìu tại Nam Hòa, Đồng Hỷ, Thái Nguyên. Đây không chỉ là một tang lễ thông thường mà là một quá trình tâm linh phức tạp, kéo dài, với quy mô lớn và mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết về nghi lễ độc đáo này, giúp bạn đọc có cái nhìn toàn diện về một trong những phong tục đẹp và quý giá nhất của dân tộc Sán Dìu.
Có thể bạn quan tâm: Đánh Giá Chi Tiết Máy Lọc Không Khí Sharp Fp-j50e-w: Lựa Chọn Tối Ưu Cho Không Gian Gia Đình?
Vì sao đám ma của thầy cúng Sán Dìu lại đặc biệt?
Khác với tang lễ của người bình thường, tang lễ của một thầy cúng (hay còn gọi là thầy mo, thầy pháp) trong cộng đồng người Sán Dìu là một sự kiện văn hóa – tâm linh có quy mô lớn, kéo dài và chứa đựng nhiều lớp lang ý nghĩa. Nguồn gốc sâu xa của điều này bắt nguồn từ đức tin rằng quyền lực và tri thức của thầy cúng không biến mất sau khi chết, mà sẽ được mang theo sang thế giới bên kia. Do đó, tang lễ phải được tổ chức long trọng, chu đáo để thầy có thể an tịnh, tiếp tục “nhiệm vụ” ở một cõi khác và phù hộ cho con cháu.
Một điểm đặc biệt khác là khái niệm “đám ma khô”. Thầy Lý Văn Chân (hiệu Tiên Sư Miêu Vượng Lục Lang), một thầy cúng uyên bác với 70 năm hành nghề, đã qua đời và được an táng, nhưng tang lễ chính (đám ma khô) phải đợi đến ngày lành tháng tốt mới tổ chức. Điều này cho thấy người Sán Dìu quan niệm việc đưa người chết về thế giới bên kia là một bước chuyển cực kỳ quan trọng, cần được chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt thời gian và nghi thức.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chi Tiết: Thời Gian Và Lễ Vật Cúng Rằm Tháng 7 Đúng Chuẩn Dân Gian
Bảng tóm tắt các nghi lễ chính trong đám ma thầy cúng Sán Dìu
Để giúp bạn đọc dễ hình dung về quy mô và sự phức tạp của nghi lễ, chúng tôi xin tóm tắt các giai đoạn chính trong đám ma của thầy cúng Sán Dìu thông qua bảng dưới đây:
| Giai đoạn/Nghi lễ | Mục đích chính | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Du doanh treo bảng | Rước vong người mất ra mộ để “treo bảng” (ghi danh hiệu, chức vị). | Đoàn rước hoành tráng với cờ quạt, chiêng trống, voi ngựa giấy. Đòi hỏi thầy cúng thực hiện phải có “tầm cỡ” bằng hoặc cao hơn người đã khuất. |
| Mở yến tiệc khao quân | Thết đãi âm binh, binh lính của người mất và các vị tổ sư để vong được lên đường. | Bắt buộc phải có lễ vật dê, chó (linh vật), gạo muối. Đây là nghi thức cúng rất quan trọng. |
| Tấu cầu (12 phương cầu) | Dẫn vong qua 12 phương cầu để về trời, chia lìa với trần gian. | Rất công phu, có sự tham gia của nhiều thầy. Mỗi phương cầu đều có ý nghĩa riêng, đặc biệt phương cầu thứ 6 là giai đoạn chia lìa vĩnh viễn. |
| Quy tông nhập tổ | Nhap vong vào bàn thờ tổ tiên, để người mất được hưởng lộc cùng tổ tiên. | Thầy cúng làm phép đưa vong vào ban thờ gia tiên, xin đài. |
| Đón phúc & Hóa vàng | Con cháu đón phần phúc lộc của người mất để lại và hóa các vật phẩm. | Hóa một số lượng lớn voi ngựa, hình nhân, tiền vàng để người mất mang sang thế giới bên kia. |
Có thể bạn quan tâm: Sự Thật Về Thầy Cúng Và Việc ‘bắt’ Ma Trong Đời Sống Tâm Linh Người Miền Núi
Phân tích chi tiết các nghi lễ trọng đại
Mỗi một nghi lễ trong đám ma thầy cúng Sán Dìu đều mang một ý nghĩa sâu sắc và được thực hiện một cách công phu.
Nghi lễ Du doanh treo bảng
Đây là một trong những nghi lễ đầu tiên và cũng là một trong những bước quan trọng nhất. Đám rước được tổ chức long trọng từ nhà ra mộ. Mục đích là để “treo bảng”, tức là công khai danh hiệu và chức vị của thầy cúng đã khuất ở thế giới bên kia. Đội ngũ tham gia rất hùng hậu, bao gồm các thầy cúng, con cháu, bà con làng xóm và đặc biệt là đội hình “cõi âm” gồm voi, ngựa, hình nhân, cây tiền… được làm bằng giấy.
Điều kiện để thực hiện nghi lễ này rất khắt khe: chỉ những thầy cúng cao tay, có bằng vai hoặc cao hơn người đã khuất mới được phép đảm nhiệm. Tại đám ma của thầy Lý Văn Chân, thầy Diệp Nhâm (hiệu Diệp Nhâm Nhất Lang) đã được giao trọng trách này.
Nghi lễ Tấu cầu – 12 phương cầu
Đây là nghi lễ trung tâm, diễn ra vào ban đêm, sau khi chiếc cầu tre được dựng lên. Mục đích là đưa vong thầy Chân qua 12 phương cầu để về trời.
- Chuẩn bị: Trước khi lên cầu, thầy cúng chính (thầy Từ Văn Đức) phải làm lễ mở yến tiệc khao quân. Lễ vật không thể thiếu là dê, chó, gạo, muối. Con dê và con chó có vai trò đặc biệt thiêng liêng trong văn hóa tâm linh của người Sán Dìu.
- Quá trình: Thầy cúng sẽ lần lượt “tấu” từng phương cầu. Khi đọc xong, thầy tung đồng xu để xin âm dương. Nếu được thì sẽ hóa lễ vật và tiếp tục. Khi qua mỗi phương cầu, con cháu sẽ khóc và sờ vào vong như một sự tiễn biệt.
- Phương cầu thứ 6: Đây là giai đoạn đặc biệt xúc động. Thầy cúng sẽ dùng phép “chặt đứt” đoạn cầu này để người mất không thể quay lại. Nó giống như việc tiễn một người thân ra nước ngoài, từ đây sẽ vĩnh viễn chia lìa. Tiếng khóc lúc này thật sự là tiếng khóc từ biệt.
Nghi lễ Quy tông nhập tổ và đón phúc
Sau khi qua 12 phương cầu, vong sẽ được đưa về nhập vào bàn thờ tổ tiên. Từ đây, người đã khuất sẽ trở thành một phần của dòng họ, được con cháu thờ phụng và phù hộ.
Nghi lễ cuối cùng là “đón phúc”. Thầy cúng sẽ nhảy và hất vong đến từng người con cháu, ai cũng đưa vạt áo ra đón. Người Sán Dìu quan niệm rằng, người đã khuất sẽ để lại một phần phúc lộc cho con cháu ở lại. Sau đó, tất cả các vật phẩm như voi, ngựa, tiền vàng, hình nhân… sẽ được hóa để thầy Chân mang sang thế giới bên kia.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Thơ Tác Bạch Cúng Dường Trường Hạ Ý Nghĩa Và Chuẩn Ngôn Ngữ
Vai trò của cộng đồng và chi phí tổ chức
Một điểm đáng chú ý trong đám ma của thầy cúng Sán Dìu là tinh thần cộng đồng. Đám ma lớn như của thầy Chân (dùng 6 con dê, hơn 1 tấn lợn, 80 con gà) nhưng gia chủ không phải tốn kém nhiều. Làng xóm tự cắt cử nhau làm việc, từ nấu ăn đến chuẩn bị nghi lễ. Các đệ tử, học trò tùy điều kiện sẽ phúng góp lễ vật (dê, lợn, gà, voi ngựa giấy…).
Số tiền công của các thầy cúng cũng không phải để giữ lại. Thầy đứng ra làm sẽ chia lại cho gia chủ và phân phát cho các thầy khác theo vai vế. Điều này cho thấy đây là một hoạt động mang tính tập thể, lấy lợi ích cộng đồng làm trung tâm, thay vì vì lợi nhuận cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
1. Tại sao phải làm “đám ma khô”?
Theo quan niệm của người Sán Dìu, ngày đưa người chết về thế giới bên kia cực kỳ quan trọng, phải chọn được ngày tốt. Vì vậy, dù thân thể đã được chôn cất, tang lễ chính vẫn được tổ chức sau đó để đảm bảo tính linh thiêng.
2. Ai được phép tham gia và thực hiện các nghi lễ?
Không phải ai cũng có thể thực hiện các nghi lễ. Các nghi lễ phức tạp như Du doanh treo bảng hay Tấu cầu đòi hỏi thầy cúng phải có “tầm cỡ”, bằng vai hoặc cao hơn người đã khuất. Các đệ tử, học trò sẽ hỗ trợ.
3. Tại sao dê và chó lại quan trọng?
Theo truyền thuyết, chó là ân nhân của thầy cúng, còn dê là một lễ vật linh thiêng. Thầy cúng tuyệt đối không được ăn thịt chó, nếu vi phạm phép thuật sẽ bị mất và bị cộng đồng coi thường.
Kết luận
Đám ma của thầy Lý Văn Chân không chỉ là một tang lễ mà còn là một nghi lễ văn hóa đặc sắc, một sự kiện cộng đồng ý nghĩa. Nó thể hiện sâu sắc lòng hiếu thuận, sự tôn sư trọng đạo và niềm tin vào thế giới tâm linh của người Sán Dìu. Qua đó, chúng ta có thể thấy được sự phong phú và quý giá của bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Đây là một nghi lễ xứng đáng được bảo tồn và gìn giữ như một di sản văn hóa phi vật thể quý giá. Đừng quên truy cập chuaphatanlongthanh.com để khám phá thêm nhiều kiến thức văn hóa, xã hội và đời sống thú vị khác.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 14, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
