Tục cúng ông bà trong ngày tết nguyên đán là một trong những phong tục truyền thống đẹp đẽ và lâu đời nhất của người Việt Nam. Đây không chỉ là nghi lễ mang tính tôn giáo đơn thuần, mà còn là biểu hiện sâu sắc của lòng biết ơn, hiếu thảo và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”. Trong không khí thiêng liêng của những ngày đầu năm, mâm cơm cúng tổ tiên trở thành sợi dây vô hình kết nối các thế hệ, nhắc nhở mỗi người về cội nguồn và trách nhiệm giữ gìn hạnh phúc gia đình.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Thần Nước Ở Tây Nguyên: Nét Văn Hóa Tâm Linh Đặc Sắc Của Vùng Đất Tây Nguyên
Tổng quan về tục cúng ông bà
Tục cúng ông bà trong ngày tết nguyên đán là tập quán văn hóa được hình thành từ lâu đời, xuất phát từ niềm tin vào thế giới tâm linh và sự tồn tại của linh hồn tổ tiên sau khi qua đời. Người Việt quan niệm rằng, vào dịp tết, các cụ tổ tiên, ông bà sẽ về dương gian để sum vầy cùng con cháu. Vì vậy, việc chuẩn bị mâm cơm cúng tết là cách để con cháu thể hiện sự thành kính, mời gọi tổ tiên về ăn tết cùng gia đình và cầu xin sự phù hộ cho một năm mới an khang, thịnh vượng.
Nghi thức này diễn ra vào thời khắc giao thừa và trong những ngày tết (mùng 1, mùng 2, mùng 3…). Nó bao gồm việc chuẩn bị lễ vật, bài trí bàn thờ và đọc văn khấn. Tục cúng ông bà không chỉ là một nghi thức tâm linh mà còn là một bài học đạo đức sống được truyền từ đời này sang đời khác.
Lý do tục cúng ông bà trở thành chuẩn mực văn hóa
Việc duy trì tục cúng ông bà trong ngày tết nguyên đán mang lại nhiều ý nghĩa to lớn, không chỉ đối với đời sống tinh thần mà còn đối với sự gắn kết xã hội.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, tục lệ này là một trong những biểu hiện rõ nét nhất của “tâm lý tổ tiên” trong văn hóa người Việt. Nó giúp củng cố sự đoàn kết gia đình, tạo ra một không gian sinh hoạt tâm linh chung mà ở đó, mọi thành viên đều có chung một niềm tin và một mục đích. Khi con cháu cùng nhau chuẩn bị mâm cơm cúng, họ có cơ hội để gần gũi, chia sẻ và hiểu nhau hơn. Quan trọng hơn, tục cúng ông bà giúp duy trì sự sống văn hóa, giúp người trẻ hiểu rõ hơn về nguồn cội của mình.
Các bước chuẩn bị cho nghi lễ cúng ông bà
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Xóm Đầu Năm: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Các Bước Chuẩn Bị
Việc chuẩn bị cho nghi lễ cúng ông bà trong ngày tết nguyên đán cần được thực hiện chu đáo và tươm tất. Dưới đây là các bước cơ bản mà gia đình nào cũng cần lưu ý.
1. Chuẩn bị bàn thờ
Bàn thờ là nơi linh thiêng nhất, cần được lau dọn sạch sẽ trước khi tết đến. Con cháu cần lau rửa bát hương, bài vị, lau dọn bàn thờ bằng nước sạch hoặc rượu trắng. Cần tỉa chân nhang (lấy ra một lượng chân nhang khoảng 2/3 bát hương) và thay nước cúng (nước lọc hoặc nước chè tươi). Việc dọn dẹp bàn thờ cần được thực hiện trước ngày 30 tết.
2. Lựa chọn lễ vật
Lễ vật cúng ông bà tùy theo điều kiện từng gia đình, nhưng thông thường phải có:
- Mâm cơm: Gồm các món ăn truyền thống như bánh chưng (hoặc bánh tét), thịt kho hột vịt (thịt kho tàu), canh măng, nem rán, gỏi… Mâm cơm cúng phải được nấu ngon và trình bày đẹp mắt.
- Mâm hoa quả: Chọn các loại quả có ý nghĩa tâm linh và màu sắc đẹp như chuối (thể hiện sự sum vầy, che chở), bưởi (thể hiện sự đầy đặn, no ấm), cam, quýt (màu vàng mang lại tài lộc), táo, dưa hấu…
- Vàng mã: Gồm vàng hương, tiền âm phủ, quần áo giấy… để dâng lên tổ tiên.
- Nhang đèn: Đèn dầu hoặc nến, nhang trầm.
3. Bài trí mâm cúng
Mâm cúng ông bà thường được bài trí theo quy tắc “tiền ăn, hậu uống”. Mâm cơm sẽ được đặt trước, mâm hoa quả và rượu nước đặt sau. Lư hương được đặt ở vị trí trung tâm của bàn thờ. Cần đảm bảo bàn thờ được thắp sáng, ấm cúng.
Cách cúng giao thừa và cúng mùng 1
Nghi lễ cúng ông bà trong ngày tết nguyên đán thường diễn ra vào hai thời điểm chính: cúng giao thừa và cúng mùng 1 tết.
Cúng giao thừa (cúng Trời, cúng Thổ công và cúng gia tiên)
Đây là lúc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Mâm cúng giao thừa thường được bày biện ngoài trời (để cúng Trời, cúng các vị thần) hoặc trên bàn thờ gia tiên (cúng tổ tiên). Gia chủ cần chọn giờ đẹp (thường là khoảng 23h đến 24h ngày 30 tết) để làm lễ. Khi cúng, gia chủ thắp nhang, vái lạy và đọc văn khấn. Sau khi cúng xong, gia chủ sẽ hóa vàng mã.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Trình Ma Tây Bắc: Nét Văn Hóa Tâm Linh Độc Đáo Của Dân Tộc Thái
Cúng mùng 1 tết
Sau khi cúng giao thừa, gia đình sẽ cúng mùng 1 tết (cúng Thổ công và gia tiên). Mâm cúng mùng 1 thường là mâm cỗ mặn hoặc chay tùy theo tập quán từng gia đình. Đây là lần cúng đầu tiên của năm mới, thể hiện sự thành kính và cầu mong những điều tốt lành cho cả năm.
Văn khấn cúng ông bà ngày tết (Tham khảo)
Văn khấn là một phần không thể thiếu trong nghi lễ cúng ông bà. Dưới đây là bài văn khấn cúng giao thừa và cúng mùng 1 tết thường được sử dụng, được chia sẻ rộng rãi trên các trang thông tin văn hóa dân gian và từ các nhà nghiên cứu tâm linh uy tín.
Văn khấn cúng giao thừa:
“Nam mô a di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy chín phương trời, mười phương chư phật, chư phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu Thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy các ngài Thần Linh, Thổ Công, Táo Quân, Ngũ Hành, và các vị thần linh cai quản trong xứ này.
Hôm nay là ngày… tháng… năm…
Gia đình chúng con là: …
Địa chỉ: …
Chúng con thành tâm sắm sửa lễ vật, sửa sang bàn thờ, dâng lên các ngài. Kính xin các ngài chứng giám, phù hộ cho gia đình chúng con được mạnh khỏe, làm ăn phát đạt, con cháu học hành tấn tới, gia đình hòa thuận.
Chúng con cầu xin các ngài phù hộ độ trì.
Con kính lạy cáo tân gia tiên, nội ngoại tổ tiên, họ hàng thân tộc.
Kính xin tổ tiên về phù hộ cho con cháu.
Chúng con thành tâm lễ tạ.
Nam mô a di Đà Phật! (3 lần)”
Văn khấn cúng gia tiên mùng 1 tết:
“Kính lạy tổ tiên, nội ngoại, tiên linh.
Hôm nay là ngày mùng 1 tết năm…
Gia đình chúng con là: …
Địa chỉ: …
Chúng con sửa sang bàn thờ, thắp hương hoa, sắm sanh lễ vật, dâng lên tổ tiên. Kính xin tổ tiên về phù hộ độ trì cho con cháu trong gia đình được mạnh khỏe, làm ăn tấn tài, học hành tấn tới, gia đình ấm no, hạnh phúc.
Chúng con thành tâm kính lễ, cúi xin chứng giám.
Kính lạy cáo tân.”
Những lưu ý kiêng kỵ trong tục cúng ông bà
Để nghi lễ cúng ông bà trong ngày tết nguyên đán được trọn vẹn, gia chủ cần lưu ý một số điều kiêng kỵ sau:
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Trung Thu Của Trung Quốc: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Nghi Lễ Truyền Thống
- Kiêng kỵ khi lau dọn bàn thờ: Không nên lau dọn bàn thờ một cách tùy tiện. Cần chọn ngày giờ đẹp (thường là ngày 29 hoặc 30 tết) và khi lau dọn phải cung kính, nhẹ nhàng. Không được để chân nhang bị gãy, đổ.
- Kiêng kỵ trong cách bài trí: Không nên bài trí bàn thờ quá lộn xộn. Cần sắp xếp các bài vị, bát hương, lọ hoa, mâm cúng theo thứ tự nhất định. Không nên đặt hoa quả giả, hoa quả đã hỏng lên bàn thờ.
- Kiêng kỵ khi cúng: Không nên cúng ông bà bằng những món ăn không tươm tất, hoặc những món ăn mặn (nếu gia đình theo đạo Phật). Khi cúng, không nên nói chuyện ồn ào, cười đùa lớn tiếng. Cần ăn mặc chỉnh tề, nghiêm trang.
- Kiêng kỵ khi hóa vàng: Sau khi cúng xong, cần hóa vàng mã ở nơi an toàn, không để cháy lan ra nhà. Tro sau khi hóa vàng nên được gói lại và đem thả ở những nơi linh thiêng (sông, hồ, gốc cây to…), không nên vứt bừa bãi.
Tục cúng ông bà trong bối cảnh hiện đại
Ngày nay, khi xã hội phát triển, cuộc sống bận rộn, nhiều gia đình vẫn giữ gìn tục cúng ông bà nhưng có sự thay đổi nhất định về hình thức. Thay vì tự tay chuẩn bị tất cả các khâu như trước đây, nhiều người lựa chọn dịch vụ đặt mâm cúng trọn gói, hoặc mua các món ăn sẵn về dâng cúng.
Tuy nhiên, dù hình thức có thay đổi thế nào thì giá trị cốt lõi của tục cúng ông bà vẫn được giữ gìn. Điều quan trọng nhất không phải là mâm cỗ đầy đặn, sang trọng mà là sự thành tâm, lòng hiếu thảo của con cháu đối với tổ tiên. Việc duy trì tục cúng ông bà trong ngày tết nguyên đán là cách tốt nhất để giáo dục đạo đức, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong dòng chảy không ngừng của thời đại.
Theo thông tin tổng hợp từ chuaphatanlongthanh.com, tục cúng ông bà không chỉ là một nghi lễ mà còn là một bản sắc văn hóa, là nơi ghi dấu ấn của tình người, của lòng biết ơn và sự gắn kết giữa các thế hệ. Giữ gìn tục lệ này chính là giữ gìn linh hồn của dân tộc.
Kết luận
Tục cúng ông bà trong ngày tết nguyên đán là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Việt. Nó không chỉ là một nghi thức tôn giáo mà còn là một chuẩn mực đạo đức, một biểu tượng của sự sum vầy và lòng hiếu thảo. Dù xã hội có thay đổi, tục lệ này vẫn là chiếc cầu nối linh thiêng, giúp mỗi người con đất Việt hiểu rõ hơn về nguồn cội và trách nhiệm của mình đối với gia đình và dòng họ. Hãy cùng nhau giữ gìn và phát huy tục lệ tốt đẹp này để Tết cổ truyền mãi mãi là những ngày sum vầy ý nghĩa.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
