Đêm 30 Tết không chỉ là khoảnh khắc giao mùa thiêng liêng mà còn là thời điểm các giá trị văn hóa truyền thống được khơi nguồn. Đối với cộng đồng người Thái ở xứ Nghệ, hai phong tục lâu đời là giữ lửa đêm 30 và cúng thần Sấm không chỉ là nghi lễ đơn thuần mà còn chứa đựng những quan niệm sâu sắc về sự no ấm, phồn thịnh và sự giao hòa giữa con người với tự nhiên. Những tập quán này đã tạo nên một bản sắc văn hóa độc đáo, là sợi dây kết nối thế hệ hiện tại với tổ tiên và các thế lực siêu nhiên.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Ông Bà Trong Ngày Tết Nguyên Đán: Nguồn Cội Của Văn Hóa Gia Đình
Những giá trị cốt lõi của tập quán đêm giao thừa
Phong tục giữ lửa và cúng thần Sấm của người Thái xứ Nghệ mang những ý nghĩa thiêng liêng và thực tiễn sâu sắc. Lửa được xem là biểu tượng của sự sống, sự ấm no và là cầu nối giữa âm dương. Trong khi đó, tiếng sấm đầu năm lại là điềm báo cho một mùa vụ bội thu hay hạn hán. Hai tập tục này không tách rời mà bổ sung cho nhau, tạo thành một hệ thống tín ngưỡng nông nghiệp đặc thù. Dưới đây là những điểm nhấn quan trọng định hình nên linh hồn của các phong tục này:
- Lửa là biểu tượng của sự sống và thịnh vượng: Lửa giúp xua đuổi bóng tối, tà ma và mang lại hơi ấm giữa núi rừng rét mướt. Việc giữ lửa cháy liên tục từ đêm 30 qua mùng 1 Tết là cách để giữ lại “phúc lộc” cho gia đình, đảm bảo một năm mới ấm no, đủ đầy.
- Cầu nối tâm linh với tổ tiên và thần linh: Lửa được coi là chìa khóa mở cánh cửa âm dương, giúp con người truyền tải nguyện vọng đến các bậc thần linh và tổ tiên. Ngọn lửa bập bùng là thông điệp cầu mong may mắn, bình an cho bản làng.
- Thần Sấm là vị thần báo hiệu mùa màng: Tiếng sấm đầu năm là tín hiệu quan trọng báo mùa. Người Thái quan niệm sấm nổ vang là sự hiện diện của thần, và việc cúng tế đúng cách sẽ giúp “dịu giận” các thế lực tự nhiên, mang lại mưa thuận gió hòa.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Xóm Đầu Năm: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Các Bước Chuẩn Bị
Tục giữ lửa đêm 30 Tết: Kỹ thuật và tâm linh
Phong tục giữ lửa không chỉ là việc nhóm bếp đơn thuần mà là một quy trình chuẩn bị kỹ lưỡng mang tính nghi lễ cao. Khác với các dân tộc khác, người Thái xứ Nghệ chú trọng khâu chọn củi và cách “vùi tro” để đảm bảo ngọn lửa trường tồn.
Chuẩn bị củi lửa: Những ngày cuối năm, nam thanh niên trong bản sẽ vào rừng tìm kiếm các khúc củi lớn, thẳng, từ những cây gỗ già, thớ chắc và đã khô tự nhiên. Củi phải là loại dễ cháy, cháy lâu thành than hồng. Quan niệm dân gian cho rằng, củi càng chắc, than càng hồng bền bỉ thì phúc ấm gia đình càng bền chặt, keo sơn.
Nghi lễ cúng tế: Vào chiều 30 Tết, gia chủ sẽ chất củi thành đống trước sân hoặc trước bếp. Khi giờ giao thừa điểm, nghi lễ cúng thần lửa được tiến hành. Sau khi thắp lửa, cả gia đình và bà con lối xóm sẽ quây quần bên đống lửa, nướng các món ăn truyền thống và chúc tụng nhau. Các cô gái, chàng trai Thái còn ca hát, nhảy múa để xua đi tà khí và đón lộc vào nhà.
Bí quyết “vùi tro”: Để lửa cháy liên tục qua ngày mùng 1, người phụ nữ sẽ có nhiệm vụ vùi tro bếp kỹ lưỡng. Sáng mùng 1, chỉ cần khơi nhẹ, than hồng sẽ bùng lên ngay lập tức. Điều này tượng trưng cho một năm mới đầy hăng hái, ấm áp, đốt cháy những đen đủi và thu hút tài lộc.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Trình Ma Tây Bắc: Nét Văn Hóa Tâm Linh Độc Đáo Của Dân Tộc Thái
Tục cúng thần Sấm: Lắng nghe tiếng nói của thiên nhiên
Bên cạnh tục giữ lửa, cúng thần Sấm là một tập quán đặc biệt không thể thiếu của người Thái ở Kỳ Sơn (Nghệ An). Đây là nghi lễ thể hiện sự tôn kính và sự phụ thuộc sâu sắc vào tự nhiên của người dân vùng cao.
Lý thuyết bắt nguồn: Tương truyền, trong một năm được mùa bội thu, người Thái đã say sưa ăn uống mà quên không tạ ơn “Phà” (Trời). Tức giận, Phà phái thần Gió, thần Mưa và thần Sấm xuống trút cơn thịnh nộ. Khi hiểu ra, dân làng lập đàn tế lễ, xin lỗi thần linh. Từ đó, tục cúng thần Sấm ra đời để cầu cho mưa thuận gió hòa.
Quy trình thực hiện: Khi nghe tiếng sấm đầu tiên trong năm vang lên, già làng (người có uy tín nhất làng) sẽ là người chủ trì lễ cúng. Các công việc phải được thực hiện ngay lập tức:
- Mở đường lên trời: Già làng dùng dao sắc phát cây cối mở một con đường độc đạo vào rừng sâu. Con đường này được coi là lối cho thần gió, thần mưa, thần sấm quay trở về trời, tránh ở lại trần gian gây họa.
- Chuẩn bị lễ vật: Lễ vật dâng lên thường bao gồm thịt, xôi, 2 gói trầu cau, 1 đĩa rau rừng và đặc biệt là 1 vò rượu cần. Nến thắp phải làm từ sáp ong để thể hiện sự ngọt ngào của mùa màng.
- Lễ tế: Già làng sẽ đọc lời khấn cầu với tất cả sự thành kính, xin thần ban cho một năm mùa màng bội thu, bản làng bình yên.
Những điều kiêng kỵ: Sau khi cúng thần Sấm, trong 3 ngày đầu năm, người dân trong bản tuyệt đối không được vác rìu, dao vào rừng đốn củi hoặc hái lượm. Hành động này được cho là có thể chọc giận thần linh, dẫn đến thiên tai, mất mùa.
Có thể bạn quan tâm: Tục Cúng Trung Thu Của Trung Quốc: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Nghi Lễ Truyền Thống
Ý nghĩa văn hóa và hiện tại
Những phong tục giữ lửa đêm 30 và cúng thần Sấm không chỉ là ký ức của quá khứ mà vẫn đang được duy trì trong đời sống hiện đại. Chúng là “liều thuốc tinh thần” quan trọng, giúp người Thái xứ Nghệ giữ gìn bản sắc văn hóa giữa dòng chảy hiện đại. Những tập tục này một lần nữa khẳng định sự khéo léo, lòng biết ơn và sự gắn bó máu thịt với núi rừng, quê hương của người dân tộc Thái. Qua đó, ta thấy được một bức tranh văn hóa đa màu sắc, nơi con người và tự nhiên hòa quyện trong từng hơi thở của đất trời.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
