Mở đầu
Văn hóa thờ cúng người Mường là một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Mường tại Việt Nam. Đây là hệ thống các tín ngưỡng, nghi lễ và tập quán được lưu truyền qua nhiều thế hệ, thể hiện rõ nét tín ngưỡng đa thần và sự tôn kính đối với tổ tiên, thần linh và thiên nhiên. Các nghi thức này không chỉ đơn thuần là hoạt động tôn giáo mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan và chi tiết về những khía cạnh chính của nền văn hóa đặc sắc này.
Tổng quan về tín ngưỡng thờ cúng
Văn hóa thờ cúng của người Mường mang màu sắc của tín ngưỡng đa thần, bao gồm nhiều lớp bậc khác nhau, từ các vị thần cai quản thiên nhiên, núi sông cho đến các thần linh cai quản làng mạc, gia đình và đặc biệt là cultus tổ tiên. Người Mường quan niệm rằng thế giới được chia thành ba cõi: Trời (cõi trên), Đất (cõi giữa) và Âm Phủ (cõi dưới). Các thế lực siêu nhiên luôn hiện hữu và có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống con người. Vì vậy, việc thờ cúng là cách để con người cầu xin sự bảo vệ, che chở, tránh những điều dữ và mong muốn một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Nét đặc trưng trong hệ thống thờ cúng này là sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa và một phần ảnh hưởng của các tôn giáo lớn như Phật giáo hay Đạo giáo, nhưng vẫn giữ được cốt lõi riêng.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Cúng Rừng Của Người Nùng: Văn Hoá Tâm Linh Gắn Liền Với Thiên Nhiên
Các đối tượng thờ cúng chính trong văn hóa tâm linh
Trong đời sống tâm linh của người Mường, có ba đối tượng thờ cúng chính được coi là trung tâm của mọi nghi lễ. Đây là những thế lực siêu nhiên mà họ tin rằng có khả năng bảo vệ và phù hộ cho gia đình, dòng họ và cả cộng đồng làng mạc.
Thần linh và các thế lực tự nhiên
Người Mường có tục thờ nhiều thần linh khác nhau cai quản các hiện tượng tự nhiên. Trong đó, thần Đất (hay còn gọi là thần Thổ Công) và thần Nước là hai vị thần quan trọng nhất. Thần Đất được coi là người cai quản mảnh đất mà gia đình hoặc làng mạc đang sinh sống, mang lại sự ấm no, mùa màng bội thu. Thần Nước (thường được gọi là thần Sông, thần Suối) cai quản nguồn nước, mang lại sự sống và là vị thần bảo vệ con người khỏi các tai ương liên quan đến nước. Ngoài ra, còn có các thần linh cai quản núi rừng, cây cối, và các vị thần bảo vệ làng mạc.
Tục thờ cúng tổ tiên
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một trong những truyền thống văn hóa quan trọng nhất của người Mường. Họ quan niệm rằng dù đã khuất, linh hồn của tổ tiên vẫn luôn ở bên cạnh, theo dõi và bảo vệ con cháu. Việc thờ cúng tổ tiên là cách để con cháu thể hiện lòng biết ơn, sự hiếu kính và cầu mong được phù hộ. Bàn thờ tổ tiên trong mỗi gia đình người Mường là nơi linh thiêng nhất, thường được đặt ở vị trí cao nhất trong nhà. Lễ cúng tổ tiên được tổ chức vào các ngày rằm, mùng một, ngày Tết và đặc biệt là trong tang ma, hiếu hỉ.
Thần làng và các vị thần cai quản cộng đồng
Bên cạnh thờ cúng trong gia đình, người Mường còn có tục thờ thần làng (hay còn gọi là thần Thổ Công của làng). Đây là vị thần cai quản toàn bộ làng mạc, bảo vệ dân làng khỏi các thế lực xấu và mang lại sự bình yên, no ấm cho cả cộng đồng. Đền, miếu của thần làng thường được xây dựng ở vị trí trung tâm hoặc nơi có phong cảnh đẹp. Hàng năm, làng sẽ tổ chức các lễ hội lớn để tạ ơn thần làng và cầu mong một năm mới tốt lành. Đây cũng là dịp để bà con trong làng sum vầy, thắt chặt tình đoàn kết.
Có thể bạn quan tâm: Văn Hóa Thờ Cúng Người Hoa Sài Gòn: Gìn Giữ Bản Sắc Và Giá Trị Tâm Linh
Các nghi thức và lễ vật trong thờ cúng
Văn hóa thờ cúng người Mường không chỉ đa dạng về đối tượng mà còn rất phong phú về nghi thức và lễ vật. Mỗi nghi lễ đều có những quy định nghiêm ngặt về cách thức tổ chức và các lễ vật dâng lên thần linh.
Lễ vật dâng cúng
Lễ vật trong các nghi lễ của người Mường thường mang ý nghĩa của sự thành kính và lòng biết ơn. Các lễ vật thông dụng nhất bao gồm:
- Lợn, gà, vịt: Là những con vật quen thuộc trong đời sống, được dùng làm lễ vật chính trong các lễ cúng lớn. Gà thường được dùng để cúng thần linh, trong khi lợn (thường là lợn cả) được dùng cho các lễ cúng lớn như cúng làng, cúng ma (tang lễ).
- Rượu và cơm: Rượu là thức uống không thể thiếu trong các nghi lễ, được dùng để tế thần và mời tổ tiên. Cơm trắng cũng được dâng lên như một biểu hiện của sự no ấm, đủ đầy.
- Hoa quả, trầu cau: Các loại hoa quả tươi, trầu cau là những lễ vật không thể thiếu trong mâm cúng, đặc biệt là trong các lễ cúng thần linh và tổ tiên hàng ngày.
Các nghi thức cúng tế
Nghi thức cúng tế của người Mường được thực hiện một cách trang nghiêm. Người thực hiện nghi lễ (thường là người lớn tuổi, trưởng họ hoặc thầy mo) phải tắm rửa sạch sẽ, mặc quần áo chỉnh tề. Lễ vật được sắp xếp trên mâm (hoặc bàn thờ) một cách gọn gàng. Khi cúng, thầy mo sẽ đọc bài khấn để thông báo với thần linh, tổ tiên về lý do cúng và cầu xin những điều mong muốn. Sau khi cúng xong, gia chủ sẽ hóa vàng (đốt tiền vàng) và làm lễ tạ. Trong các lễ cúng làng, nghi thức được tổ chức long trọng hơn với sự tham gia của đông đảo bà con trong làng và có thể có cả phần hội (hát đối, múa khèn…).
Các lễ hội lớn trong năm
Các lễ hội là dịp để người Mường thể hiện lòng thành kính đối với thần linh, tổ tiên và cũng là để vui chơi, giải trí sau những ngày lao động vất vả.
Lễ hội xuống đồng (Lễ xuống đồng)
Có thể bạn quan tâm: Vai Trò Của Đôi Hạc Thờ Trong Văn Hóa Tâm Linh Dân Tộc
Đây là lễ hội quan trọng nhất trong năm của người Mường, diễn ra vào mùa xuân (thường là tháng Giêng hoặc tháng Hai âm lịch). Lễ hội này nhằm cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, xua đuổi tà ma, dịch bệnh. Lễ hội được tổ chức long trọng tại các ruộng của làng, với các nghi thức cúng tế thần linh, sau đó là các trò chơi dân gian như đánh cờ, ném còn, bắn nỏ, và đặc biệt là hát đối (hát đối đáp nam nữ).
Lễ hội mừng cơm mới
Mừng cơm mới là lễ hội tạ ơn thần linh và tổ tiên đã phù hộ cho một vụ mùa bội thu. Lễ này được tổ chức sau khi thu hoạch xong lúa mùa. Gia đình nào cũng sẽ làm cơm mới để cúng gia tiên và mời bà con, làng xóm đến chung vui. Trong ngày này, mọi người cùng nhau ăn uống, ca hát và cảm tạ thần linh đã ban cho một năm no ấm.
Lễ tang ma và ma chay
Lễ tang ma của người Mường là một quá trình tang lễ phức tạp, thể hiện rõ quan niệm về cõi âm và sự luân hồi. Khi có người trong gia đình qua đời, tang lễ được tổ chức rất long trọng, có thể kéo dài từ 3 đến 5 ngày, thậm chí lâu hơn đối với những người có địa vị cao trong dòng họ. Trong tang lễ, người Mường thường tổ chức cúng ma (cúng người đã khuất) với các nghi thức đặc biệt như hát ru ma (hát đưa tiễn linh hồn người quá cố), múa khèn. Quan trọng nhất là nghi thức an táng, họ thường chôn cất người chết theo hướng Tây Bắc hoặc chôn trong quan tài bằng gỗ, sau đó làm nhà mồ (nhà mồ) để che chắn.
Ý nghĩa văn hóa của tục thờ cúng
Văn hóa thờ cúng người Mường không chỉ đơn thuần là các hoạt động mê tín dị đoan mà mang những ý nghĩa văn hóa và xã hội sâu sắc.
Gìn giữ và bảo tồn bản sắc văn hóa
Tục thờ cúng là kho tàng lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của người Mường. Qua các nghi lễ, các bài khấn, các làn điệu dân ca, người Mường truyền lại cho thế hệ sau những kiến thức về lịch sử, phong tục tập quán, và tri thức dân gian. Đây là một trong những yếu tố quan trọng giúp cộng đồng người Mường giữ gìn được bản sắc văn hóa độc đáo của mình trong dòng chảy của xã hội hiện đại.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Cúng Từng Trong Văn Hóa Dân Tộc Nùng: Nét Đẹp Tâm Linh Của Đồng Bào Tây Bắc
Tạo sự đoàn kết trong cộng đồng
Các lễ cúng làng, lễ hội lớn là dịp để mọi người trong làng, trong họ tộc sum vầy, giao lưu và thắt chặt tình cảm. Qua các hoạt động này, tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái được củng cố. Đây cũng là cơ hội để những người con xa quê trở về, thể hiện sự biết ơn đối với quê hương, tổ tiên.
Thay đổi và bảo tồn trong thời hiện đại
Trước sự du nhập của văn hóa hiện đại và các tôn giáo lớn, văn hóa thờ cúng của người Mường cũng có những thay đổi nhất định.
Ảnh hưởng của văn hóa hiện đại
Cuộc sống hiện đại đã làm thay đổi phần nào nếp sống và suy nghĩ của người Mường. Một số nghi lễ cúng bái được tinh giản, không còn giữ nguyên những quy trình phức tạp như trước. Tuy nhiên, những nghi lễ quan trọng như cúng tổ tiên, cúng làng, tang ma vẫn được giữ gìn và thực hiện đầy đủ. Việc sử dụng các sản phẩm hiện đại như vàng mã, hoa quả nhập ngoại… cũng đã xuất hiện trong mâm cúng.
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị
Nhà nước và các tổ chức văn hóa đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa này. Các lễ hội truyền thống được tổ chức quy mô hơn, thu hút sự tham gia của du khách trong và ngoài nước. Các làn điệu dân ca, điệu múa khèn cũng được đưa vào giảng dạy trong các trường học để các thế hệ trẻ có cơ hội tìm hiểu và gìn giữ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức khi các giá trị văn hóa này đang dần bị mai một theo thời gian.
Kết luận
Văn hóa thờ cúng người Mường là một bức tranh sinh động về đời sống tâm linh của một dân tộc có lịch sử lâu đời. Những nghi lễ, tục thờ cúng không chỉ là biểu hiện của niềm tin mà còn là cách để người Mường thể hiện lòng biết ơn, sự thành kính và khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Việc tìm hiểu và bảo tồn những giá trị văn hóa này không chỉ có ý nghĩa với cộng đồng người Mường mà còn góp phần vào việc gìn giữ bản sắc văn hóa đa dạng của dân tộc Việt Nam.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
