Văn tế cúng đình không chỉ là một nghi lễ đơn thuần mà còn là biểu tượng深厚的 của văn hóa tâm linh, là sợi dây kết nối cộng đồng với các giá trị lịch sử và tổ tiên. Đây là nghi thức long trọng thể hiện lòng thành kính của dân làng đối với các vị thần đã có công phù hộ cho quê hương. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, việc phục hồi và gìn giữ đúng nghi thức này đang gặp không ít khó khăn do sự mai một của kiến thức truyền thống. Bài viết này sẽ cung cấp một hướng dẫn chi tiết và dễ hiểu về quy trình văn tế đình làng, giúp độc giả có cái nhìn toàn diện và đúng đắn về một trong những nghi lễ quan trọng nhất của người Việt.
Có thể bạn quan tâm: Văn Tác Bạch Cúng Dường Trai Tăng Tôn Sư: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Thực Hành
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Văn Khấn Cúng Tạ Mộ Chuẩn Phong Tục Việt: Từ Ý Nghĩa Đến Bài Cúng Chi Tiết
Tổng quan về nghi lễ văn tế đình làng
Văn tế đình làng hay còn gọi là “Tế kỳ phúc” là một nghi thức long trọng có sử dụng âm nhạc, được thực hiện tại đình làng với mục đích cầu mong cho dân làng được bình an, mùa màng bội thu. Đây là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của các làng quê Bắc Bộ. Trong nhiều năm qua, nhiều làng đã cố gắng phục hồi lại nghi lễ này sau một thời gian dài bị gián đoạn. Tuy nhiên, một thực trạng đáng lo ngại là nhiều nơi thực hiện sai động tác, nghi thức do không còn người am hiểu sâu sắc, chỉ dựa vào trí nhớ không đảm bảo được tính nguyên bản. Để hiểu rõ hơn về nghi lễ này, chúng ta cần tìm hiểu về các vai trò và trình tự thực hiện.
Có thể bạn quan tâm: Văn Sớ Cúng Gia Tiên: Cẩm Nang Toàn Tập Về Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Cách Viết
Thành phần tham gia và vai trò cụ thể
Một buổi tế đình được tổ chức bài bản cần có sự tham gia của nhiều người với các vai trò khác nhau, mỗi người đều đảm nhiệm một phần quan trọng trong nghi thức. Cấu trúc này được sắp xếp rất khoa học để đảm bảo sự trang nghiêm và suôn sẻ cho整个 buổi lễ.
- Chủ tế: Là người đứng đầu, có vai trò chủ trì buổi lễ. Người này phải là người uyên bác, có uy tín trong làng và thực hiện các động tác bái tế chính.
- Bồi tế: Gồm 2 hoặc 4 người, chia làm Đông xướng và Tây xướng. Họ có nhiệm vụ xướng các khẩu lệnh trong suốt quá trình tế.
- Nội tán: Gồm 2 người, có vai trò dẫn dắt chủ tế khi ra vào và trợ xướng, hỗ trợ cho các nghi thức.
- Chấp sự: Gồm 10 đến 12 người, đứng hai bên phụ trách các công việc cụ thể như dâng hương, dâng rượu, chuyển chúc văn, đọc chúc…
Sau khi các nghi thức thắp nhang trên hương án và các bát hương tại các vị trí thờ tự được hoàn tất, buổi tế chính thức bắt đầu.
Có thể bạn quan tâm: Văn Khấn Cúng Giao Thừa Chuẩn Tâm Linh: Cẩm Nang Toàn Tập Cho Gia Đình Việt
Trình tự chi tiết các nghi thức trong văn tế
Quy trình văn tế đình làng được tiến hành theo một trình tự nghiêm ngặt, mỗi bước đều mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Dưới đây là các bước chính được trình bày một cách hệ thống để bạn đọc dễ dàng theo dõi và hiểu rõ.
Khởi đầu và chuẩn bị
Buổi lễ được bắt đầu bằng ba hồi trống do một người thực hiện. Sau đó, người Đông xướng sẽ xướng lên khẩu lệnh đầu tiên: “Khởi chinh cổ!”. Ngay lập tức, hai người chấp sự sẽ đi vào chỗ giá chiêng, trống. Một người đánh ba hồi chiêng, người kia đánh ba hồi trống, sau đó cùng vái và đi ra.
Tiếp theo, người Đông xướng lại xướng: “Nhạc sinh tựu vị!”. Lúc này, phường bát âm sẽ tấu nhạc và cùng đánh trống nổi lên một lúc để báo hiệu sự có mặt của các âm thanh thiêng liêng.
Chuẩn bị lễ vật và nghi thức rửa tay
Sau phần nhạc, nghi thức được tiếp tục với lệnh xướng: “Củ soát tế vật” (tức là kiểm soát lễ vật). Hai người chấp sự, một người cầm nến, một người cầm ống để cắm bó hương, sẽ dẫn chủ tế vào tận nội điện để kiểm tra lại một lần nữa các đồ tế lễ dâng thần đã đầy đủ, thành kính và không thiếu sót gì. Sau khi hoàn tất, họ lui ra theo nghi thức “Xuất Á” (vào bên phải, ra theo bên trái).
Nghi thức tiếp theo là “Ế mao huyết”, một người sẽ cầm đĩa đựng một ít huyết và ít lông trâu, bò đổ đi. Sau đó, lệnh xướng “Chấp sự giả tư kỳ sự” được đưa ra, nghĩa là những người chấp sự ai được cắt cử việc gì thì tập trung vào việc đó.
Lệnh xướng “Tế chủ giữ chấp sự giả các nghệ quán tẩy sở” được đưa ra, lúc này chủ tế và các chấp sự cùng đến chỗ cạnh hương án. Tại đây có một chiếc kỷ đặt một chậu nước và treo một cái khăn. Lệnh xướng “Quán tẩy!” được đưa ra, người chủ tế rửa tay vào chậu nước. Kế tiếp là lệnh “Thuế cân!”, người chủ tế lấy khăn lau tay. Đây là nghi thức thanh tẩy để chuẩn bị cho các bước tiếp theo.
Vào vị trí và thỉnh thần
Người chủ xướng tiếp tục xướng: “Bồi tế viên tựu vị!”. Những người bồi tế sẽ bước vào đứng vào hàng chiếu quy định của mình (đã được trải sẵn trước hương án, đánh số từ 1 đến 4). Sau đó, lệnh “Chủ tế viên tại vị!” được đưa ra, lúc này chủ tế lui về chiếu quy định của mình theo đúng vị trí.
Lệnh “Thượng hương!” được xướng lên, lúc đó hai người chấp sự: một bưng một hương, một bưng hộp trầm, đem đến trước mặt chủ tế. Chủ tế bỏ trầm vào một hương, đốt lên rồi hai tay nâng một nén hương vái một vái. Sau đó, chủ tế đưa nén hương cho người chấp sự mang vào dâng đặt ở hương án giữa.
Tiếp theo là lệnh “Nghinh thần cúc cung bái!”, tất cả chủ tế và bồi tế đều đứng cả lên. Sau đó là lệnh “Bái!”, chủ tế và bồi tế làm như trước (lạy). Lệnh “Hưng!” được xướng, chủ tế và bồi tế lại đứng lên. Cứ lặp đi lặp lại như vậy đến 4 lễ.
Sau đó, lệnh “Bình thân!” được đưa ra, mọi người đứng lên trong tư thế thật nghiêm trang. Lệnh “Hành sơ hiến lễ!” được xướng, làm lễ dâng rượu lần đầu.
Dâng rượu và đọc chúc văn
Tiếp theo là lệnh “Nghệ tử tôn sở, tư tôn giá cử mịch!”. Chủ tế bước tới chỗ án để rượu, lúc đó người chấp sự mở cái miếng trên mâm đài ra. Lệnh “Chước tửu!” được đưa ra, rượu được rót ra.
Kế tiếp là lệnh “Nghệ đại Vương thần vị tiền!”, hai người nội tán chủ tế lên chiếu nhất. Lệnh “Quỵ!” được xướng, chủ tế và bồi tế đều quỳ cả xuống. Lệnh “Tiến tước!” được đưa ra, một người chấp sự dâng đài rượu ra cho chủ tế. Chủ tế vái một vái rồi giao trả đài rượu cho người chấp sự.
Lệnh “Hiến tước!” được xướng, các vị chấp sự đi hai bên, hai tay nâng cao đài rượu đi vào nội điện. Xong, trở ra. Lệnh “Hưng, bình thân, phục vị!” được đưa ra, chủ tế và bồi tế cùng phục xuống rồi đứng dậy. Chủ tế lui ra chiếu ngoài.
Lệnh “Độc chúc!” được xướng, hai người chấp sự vào bàn trong kính cẩn bưng văn tế ra. Văn tế phải do một bậc đại khoa hoặc một người văn tự trong làng, có chân trong Ban tư vấn, được dân làng cử ra để soạn. Văn tế được soạn xong, đặt trên long đình rước rất tôn nghiêm về đình làng.
Lệnh “Nghệ độc chúc vị!” được đưa ra, người chủ tế và bồi tế hai người bưng chúc, đọc chú đều quỳ cả xuống. Lệnh “Chuyển chúc!” được xướng, người bưng chúc đa cho chủ tế. Chủ tế cầm lấy chúc vái một vái, rồi đưa cho người đọc chúc.
Lệnh “Độc chúc!” được xướng, sau khi đọc xong chúc văn, chủ tế lạy hai lạy rồi ra phía ngoài. Sau đó lại lễ xướng trở lại để dâng hai tuần rượu nữa, gọi là Á hiến lễ và chung hiến lễ.
Kết thúc và tạ lễ
Sau khi xong cả ba tuần rượu, lệnh xướng “Ẩm phúc!” được đưa ra. Hai người chấp sự vào nội điện bưng ra một chén rượu và một khay trầu. Lệnh “Quỵ!” được xướng, chủ tế quỳ xuống. Hai người đưa chén rượu, khay trầu cho chủ tế.
Lệnh “Ẩm phúc!” được xướng, chủ tế bưng lấy chén rượu, vái, lấy tay áo che miệng uống một hơi hết chén rượu. Lệnh “Thụ tộ!” được đưa ra, chủ tế cầm khay trầu, vái, rồi ăn một miêng. Sau đó chủ tế lễ hai lễ rồi lui ra chiếu ngoài.
Lệnh “Tạ lễ cúc cung bái!” được xướng, chủ tế và bồi tế đều cùng lạy tạ 4 lạy. Lệnh “Phần chúc!” được đưa ra, người đọc chúc đem văn tế đi hóa (đốt đi). Lệnh “Lễ tất!” được xướng, dân làng, du khách thập phương đến dự lễ theo thứ tự trước sau bước vào làm lễ. Buổi tế đình làng chính thức kết thúc.
Để tìm hiểu thêm về các nghi lễ truyền thống và văn hóa tâm linh Việt Nam, bạn có thể tham khảo các bài viết khác tại chuaphatanlongthanh.com. Hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về nghi lễ văn tế đình làng, một nét đẹp văn hóa cần được gìn giữ và phát huy.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 15, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
