Mâm cúng ngày Tết không chỉ là những món ăn thông thường mà còn chứa đựng giá trị văn hóa, lòng thành kính đối với tổ tiên và ước vọng cho một năm mới an lành, thịnh vượng. Đây là nét đẹp truyền thống của người Việt, thể hiện qua sự tươm tất, đủ đầy của mâm cỗ. Tuy nhiên, giữa nhịp sống hiện đại, nhiều người vẫn băn khoăn làm thế nào để chuẩn bị một mâm cúng vừa truyền thống, vừa đủ dưỡng chất mà không quá cầu kỳ. Bài viết này sẽ tổng hợp chi tiết các món ăn cúng ngày Tết từ truyền thống đến hiện đại, chia theo từng miền để bạn có thể dễ dàng tham khảo và áp dụng.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn Bị Mâm Cúng Rằm Tháng Giêng Ngoài Trời Đầy Đủ, Chi Tiết
Tổng quan về mâm cúng Tết và cấu trúc cơ bản
Mâm cúng Tết là một tác phẩm ẩm thực đặc sắc, kết tinh từ những nguyên liệu dân dã qua bàn tay khéo léo của người nội trợ. Theo phong tục truyền thống, một mâm cúng chuẩn chỉnh thường được cấu trúc dựa trên nguyên tắc “Tam tài” (Thiên – Địa – Nhân) hoặc đơn giản hơn là sự cân bằng về hương vị và màu sắc. Về cơ bản, một mâm cỗ Tết miền Bắc truyền thống thường bao gồm các thành phần chính: món mặn (đóng vai trò chủ đạo), món canh (thanh mát, giải ngấy), các món ăn kèm (rau củ, nộm) và bánh truyền thống (bánh chưng/bánh tét). Bên cạnh đó, tùy vào điều kiện gia đình và tập quán từng vùng, mâm cỗ có thể được biến tấu linh hoạt nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng.
Mâm cúng Tết không chỉ đơn thuần là thức ăn mà còn là cách người Việt thể hiện lòng biết ơn và cầu mong những điều tốt đẹp. Vì vậy, khi chuẩn bị, người nội trợ cần chú ý đến tính thẩm mỹ, sự hài hòa về màu sắc và hương vị. Các món ăn thường được trình bày đẹp mắt, trang trọng. Để tránh cảm giác ngấy do các món ăn nhiều dầu mỡ, người ta thường xen kẽ các món ăn kèm chua ngọt hoặc rau củ tươi.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Trọn Bộ Các Lễ Cúng Ngày Tết Nguyên Đán Cho Gia Đình Việt
Món mặn – Linh hồn của mâm cỗ ngày Tết
Món mặn luôn là phần quan trọng nhất, chiếm tỷ trọng lớn trong mâm cúng. Các món mặn ngày Tết thường có đặc điểm là để được lâu, dễ bảo quản và có hương vị đậm đà. Dưới đây là những gợi ý cụ thể:
Nem rán – Món ăn không thể thiếu
Nem rán (hay còn gọi là nem cốm, nem cuốn) là một trong những món ăn xuất hiện trong hầu hết mâm cỗ Tết của người Việt. Món ăn này không chỉ ngon mà còn mang ý nghĩa sum vầy, quây quần.
- Nguyên liệu chính: Thịt nạc vai xay nhuyễn, trứng gà, miến dong, cà rốt, su hào, hành tây, mộc nhĩ, nấm hương, đậu phụ, và các loại gia vị thông dụng.
- Cách chế biến: Các nguyên liệu sau khi sơ chế (sơ miến, cà rốt su hào bào sợi, mộc nhĩ nấm hương thái nhỏ) sẽ trộn đều với thịt xay và trứng. Sau đó, dùng bánh đa nem mỏng cuốn chặt tay. Nem được rán trong chảo ngập dầu đến khi vàng giòn đều.
- Lưu ý: Để nem giòn lâu và không bị ỉu, bạn có thể rán nem 2 lần. Lần đầu rán chín sơ, để nguội; khi nào bày lên mâm cúng thì rán lại lần 2. Nem rán nóng hổi, giòn rụm, chấm với nước mắm chua ngọt pha chút ớt cay nồng sẽ kích thích vị giác vô cùng.
Thịt đông – Đặc trưng của miền Bắc
Nếu nem rán phổ biến ở cả ba miền thì thịt đông lại là món ăn đặc trưng của miền Bắc, xuất hiện nhiều vào mùa đông xuân. Món ăn này có kết cấu như thạch, mát và bùi.
- Nguyên liệu chính: Thịt chân giò (có cả nạc lẫn mỡ và bì), mộc nhĩ, hạt tiêu, và nước ninh xương.
- Cách chế biến: Thịt chân giò rửa sạch, chặt miếng vừa phải ninh nhừ với nước. Mộc nhĩ ngâm nở, thái nhỏ cho vào nồi ninh cùng. Nước ninh thịt sau khi lọc xương sẽ đổ vào bát lớn chứa thịt và mộc nhĩ, để nguội cho đến khi đông đặc lại. Món này ăn kèm với cơm nóng và dưa chua sẽ rất đưa cơm.
Giò, chả – Biểu tượng của sự đủ đầy
Giò (hay chả) là món ăn truyền thống mang ý nghĩa “tròn trịa, đủ đầy”. Trong mâm cỗ Tết, giò lụa, giò bò, hay chả bò đều là những lựa chọn tuyệt vời.
- Chả bò: Với nguồn gốc từ miền Trung, chả bò được làm từ thịt bò xay nhuyễn, trộn mỡ lợn và gia vị, gói trong lá chuối và hấp chín. Chả bò có vị ngọt tự nhiên, đậm đà, dai mềm. Khi cắt ra, miếng chả có màu hồng đẹp mắt.
- Giò lụa: Làm từ thịt lợn nạc xay nhuyễn, gói chặt trong lá chuối và luộc. Giò ngon phải có độ dai nhất định, mùi thơm của thịt và lá chuối.
- Cách trình bày: Giò, chả thường được cắt khoanh tròn, xếp tươm tất lên đĩa, tạo thành hình bông hoa đẹp mắt.
Các món mặn khác (Thịt gà, thịt kho tàu)
Bên cạnh những món trên, tùy vào khẩu vị gia đình, bạn có thể thêm:
- Thịt gà luộc: Gà luộc lá chanh là món ăn quen thuộc, dễ làm, thịt gà thơm ngon, vàng ươm.
- Thịt kho tàu (thịt kho trứng): Món ăn miền Nam với thịt ba chỉ kho đậm với trứng vịt lộn (hoặc trứng gà), nước dừa, caramel. Đây là món ăn béo ngậy, đưa cơm.
Có thể bạn quan tâm: Ăn Đồ Cúng Cô Hồn Có Sao Không? Sự Thật Về Những Điều Kiêng Kỵ Và Khoa Học
Món canh – Vị thanh mát cân bằng mâm cỗ
Sau các món mặn nhiều dầu mỡ và đậm đà, món canh giữ vai trò thanh nhiệt, giải ngấy và cân bằng hương vị. Món canh ngày Tết thường được ninh kỹ để nước dùng ngọt tự nhiên.
Canh nấm hạt sen
Món canh này không chỉ ngon mà còn rất bổ dưỡng, phù hợp cho ngày Tết khi ăn nhiều đồ dầu mỡ.
- Nguyên liệu: Hạt sen tươi (hoặc khô), nấm hương, nấm kim châm, cà rốt, xương lợn hoặc thịt gà.
- Cách chế biến: Hạt sen luộc sơ để loại bỏ vị đắng. Xương ninh lấy nước ngọt. Cho hạt sen, cà rốt cắt miếng vào ninh đến khi mềm. Cuối cùng cho nấm vào nồi, nêm nếm gia vị vừa ăn. Món canh này có vị ngọt thanh, hạt sen bùi bùi, nấm giòn sần sật, rất dễ ăn.
Canh đu đủ sườn heo
Đu đủ xanh nấu sườn là món canh giải ngấy hiệu quả cho những mâm cỗ Tết.
- Nguyên liệu: Đu đủ xanh (chọn loại quả già, không quá non), sườn heo, hành lá, rau mùi.
- Cách chế biến: Sườn heo chặt miếng, rửa sạch, luộc sơ để loại bỏ bọt. Đu đủ gọt vỏ, rửa sạch nhựa, cắt miếng vừa ăn. Cho sườn vào ninh đến khi mềm, sau đó thêm đu đủ vào nấu chín tới. Món canh này có vị ngọt tự nhiên của đu đủ và sườn, rất dễ chịu.
Canh gà nấm tuyết (hoặc canh gà hầm thuốc bắc)
Đây là món canh bổ dưỡng, thường xuất hiện trong mâm cỗ ngày Tết của nhiều gia đình hiện đại.
- Nguyên liệu: Gà ta (hoặc đùi gà), nấm tuyết, táo đỏ, kỷ tử, long nhãn.
- Cách chế biến: Gà chặt miếng, rửa sạch. Nấm tuyết ngâm nước cho nở. Hầm gà với táo đỏ, kỷ tử, long nhãn đến khi thịt gà chín mềm, nước ngọt. Cuối cùng cho nấm tuyết vào hầm thêm 5-10 phút. Món canh này có màu vàng trong đẹp mắt, vị ngọt thanh, rất tốt cho sức khỏe.
Có thể bạn quan tâm: Đũa Hoa Cúng Mụ: Ý Nghĩa Thiêng Liêng Và Những Lưu Ý Không Thể Bỏ Qua
Món ăn kèm – Giải ngấy và thêm màu sắc
Để mâm cỗ Tết không bị khô khan và ngấy, các món ăn kèm chua ngọt hoặc rau củ tươi là không thể thiếu.
Dưa hành muối
Dưa hành là “linh hồn” của mâm cỗ Tết miền Bắc, giúp cân bằng vị béo ngậy của thịt mỡ, bánh chưng.
- Cách muối: Hành củ (hoặc cải cay) rửa sạch, ngâm nước muối loãng sau đó vớt ra để ráo. Pha nước muối theo tỷ lệ nước đun sôi để nguội + đường + giấm + muối. Cho hành vào lọ thủy tinh, đổ ngập nước muối, đậy kín. Sau khoảng 3-5 ngày là có thể dùng được. Dưa hành có vị chua thanh, giòn rụm, cay nhẹ.
Nộm đu đủ
Nộm đu đủ là món ăn kèm lý tưởng để tráng miệng và kích thích vị giác sau khi ăn nhiều món dầu mỡ.
- Nguyên liệu: Đu đủ xanh bào sợi, cà rốt bào sợi, tôm thịt (hoặc tai heo, thịt gà xé), lạc rang, rau thơm.
- Nước nộm: Giấm, đường, nước mắm, ớt, tỏi.
- Cách chế biến: Đu đủ và cà rốt bào sợi ngâm nước muối cho giòn, vắt ráo. Tôm luộc chín lột vỏ. Trộn đều các nguyên liệu với nước nộm. Khi ăn rắc thêm lạc rang và rau thơm. Món này có vị chua chua ngọt ngọt, giòn sật, rất hấp dẫn.
Các loại rau sống
Một đĩa rau sống nhỏ xinh với xà lách, húng quế, diếp cá… sẽ giúp mâm cỗ thêm tươi tắn và đủ chất xơ.
Món tráng miệng và bánh kẹo ngày Tết
Bên cạnh mâm cỗ mặn, ngày Tết không thể thiếu bánh kẹo và hoa quả để đãi khách.
- Bánh chưng/bánh tét: Là món ăn truyền thống bắt buộc phải có. Bánh chưng vuông tượng trưng cho Đất (âm), bánh tét tròn tượng trưng cho Trời (dương).
- Mứt Tết: Các loại mứt như mứt dừa, mứt gừng, mứt khoai lang… tượng trưng cho sự ngọt ngào, ấm áp.
- Hoa quả: Chọn các loại hoa quả tươi, đẹp, có màu sắc rực rỡ như quất (tắc), cam, bưởi, dưa hấu… vừa để thờ cúng, vừa để mời khách.
Gợi ý mâm cúng theo từng miền
Việc chuẩn bị mâm cỗ Tết ở mỗi miền có sự khác biệt rõ rệt về nguyên liệu và cách chế biến.
Mâm cỗ Tết miền Bắc
Mâm cỗ miền Bắc thường cầu kỳ, nhiều món và chú trọng tính trang nghiêm.
- Món mặn: Nem rán, giò lụa, chả lụa, thịt đông, gà luộc, xôi gấc.
- Món canh: Canh măng chân giò, canh bóng thả, canh riêu cua.
- Món ăn kèm: Dưa hành muối, nộm sứa, rau xào.
- Bánh: Bánh chưng.
Mâm cỗ Tết miền Trung
Mâm cỗ miền Trung thường ít món hơn nhưng hương vị đậm đà, cay nồng.
- Món mặn: Thịt kho tàu (thịt heo kho trứng), bánh tét, nem lụi, chả ram, gà luộc.
- Món canh: Canh hẹ nấu thịt bò, canh cải bẹ nấu tôm.
- Món ăn kèm: Dưa muối, rau sống, các loại mắm (mắm nêm, mắm tôm).
- Bánh: Bánh tét, bánh in.
Mâm cỗ Tết miền Nam
Mâm cỗ miền Nam thường có nhiều rau củ quả tươi, hương vị ngọt thanh.
- Món mặn: Thịt kho tàu (nổi tiếng với nước dừa), gà rim gừng, chả giò, tôm luộc.
- Món canh: Canh chua cá lóc, canh khổ qua nhồi thịt.
- Món ăn kèm: Rau sống, gỏi (nộm) tôm thịt, dưa chua.
- Bánh: Bánh tét, bánh phu thê.
Lời khuyên để chuẩn bị mâm cỗ Tết dễ dàng hơn
Chuẩn bị mâm cỗ Tết là một công việc đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Dưới đây là một số mẹo nhỏ giúp bạn giảm bớt gánh nặng:
- Lên kế hoạch thực đơn: Trước Tết khoảng 1 tuần, hãy lên danh sách các món sẽ nấu và số lượng khách dự kiến. Điều này giúp bạn đi chợ mua sắm nguyên liệu chính xác, tránh lãng phí.
- Chuẩn bị nguyên liệu trước: Các món như giò, chả, nem rán có thể làm trước 2-3 ngày và bảo quản trong tủ lạnh. Thịt đông cũng có thể nấu trước và để nơi thoáng mát.
- Chia sẻ công việc: Hãy rủ các thành viên trong gia đình cùng tham gia sơ chế nguyên liệu. Đây cũng là cơ hội để các thành viên gắn kết.
- Ưu tiên món dễ bảo quản: Chọn các món có thể để được lâu như giò, chả, nem rán, thịt kho, để tránh phải nấu nướng quá nhiều vào ngày mùng 1, mùng 2 Tết.
- Cân bằng dinh dưỡng: Cố gắng xen kẽ các món ăn nhiều dầu mỡ với rau củ quả và nước ép trái cây để đảm bảo sức khỏe cho cả gia đình.
Kết luận
Các món ăn cúng ngày Tết không chỉ đơn thuần là thức ăn mà còn là biểu tượng của văn hóa, truyền thống và tình cảm gia đình. Dù bạn ở miền nào, Bắc hay Nam, thì mâm cỗ Tết vẫn mang một ý nghĩa thiêng liêng: đó là sự đoàn viên, sum họp. Hy vọng rằng những gợi ý về các món mặn, canh, và món ăn kèm trong bài viết này sẽ giúp bạn có thêm ý tưởng để chuẩn bị một mâm cỗ Tết trọn vẹn, ấm cúng và ngon miệng bên gia đình. Hãy truy cập chuaphatanlongthanh.com để tham khảo thêm nhiều kiến thức ẩm thực và đời sống bổ ích khác. Chúc bạn và gia đình có một năm mới an khang, thịnh vượng!
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
